‎ ‎نقیب و سوگرنجنامه‌ی تعزیه

‎نقیب و سوگرنجنامه‌ی تعزیه

به قلم : علیرضا میرشکاری ـ کارشناس ارشد هنرهای دراماتیک
تقدیم به : دکتر احمد جولایی

     
نسخه و نسخه‌نویسی در تعزیه ایرانی، از جمله‎ ‎مواردی است که برای احاطه و دست‌یابی به همه‌ی ابعاد آن باید نگرشی ژرف و چند وجهی‎ ‎داشت، من جمله از نگاه تاریخی، و پیشینه‌ی این فعالیت در ایران، شناسایی سرآمدان و‎ ‎بزرگان این عرصه، ارزش این پدیده را در حفظ بخش مهمی از فرهنگ و آیین‌های قومی و‎ ‎ملی، نگاه و تبلور زیبایی‌شناسی، بعنوان یکی از شناخته شده‌ترین فعالیت‌های نمایشی‎ ‎و منحصر به فرد، که در صورت توجه و صرف انرژی می‌تواند به مثابه یکی از ارکان تئاتر‎ ‎ملی، دستاویز خوبی برای هنرمندان تجربه‌گر و جوان باشد. و از همه مهمتر زمینه‎ ‎فراگیر و تقویت نهادینه شدن تئاتر در بین جامعه، که از توان آموزشی بسیار بالایی‎ ‎برخوردار است.‏

‎  ‎دکتر‎ ‎احمدجولایی دراین خصوص می‌نویسد‎:
     «‎از بین‎ ‎گونه‌های نمایش ایرانی، شاید تعزیه به عنوان تنها گونه‌ای که دارای متن اجرایی بوده‎ ‎و سابقه‌ای طولانی دارد، یک استثناء باشد. نمایشی که در روند تکامل خود به فراز و‏‎ ‎فرود بسیاری دچار شده است... چنانچه پیدایش نسخه‌نویسی نیز خود دارای زمینه‌هایی‎ ‎است که قابل تأمل و جای کنکاش فراوان دارد...»(1‏‎)

     ‎مجموعه‌ی ادبیات نمایش‎ ‎تعزیه (2)  بر خلاف ادبیات عامه که مبنا و زمینه‌ی شفاهی دارند و به طور زبانی و‎ ‎سینه به سینه انتقال می‌یابند، از آغاز به صورت مکتوب آشکار شده و به صورت نوشتاری‎ ‎بین مردم دست به دست گشته است. چون رکن اساسی تعزیه‌ها بر بنیاد فرهنگ عامه و بر‎ ‎اندیشه و احساس و اعتقادات عامه مردم کوچه و بازار بنیان گرفته است و ساخت و‎ ‎پرداختی ساده و زبان و بیانی عامه فهم دارد. از این رو، سوگرنجنامه‌ها‎ (‎تعزیه‌نامه‌ها) در زمره‌ی ادبیات عامه و در مجموعه‌ی فرهنگ مردم قرارمی‌گیرند‎. ‎بدینسان تعزیه‌نامه‌ها که نخستین متون کتبی درادبیات نمایشی ایران هستند خاستگاه‎ ‎تکوین و پیدایی خود را در نوشته‌های مذهبی فرهنگ‌عامه و شنیده‌های تاریخی و‎ ‎افسانه‌ای مردم، پنداشتها و باورهای آنان می‌بیند‎.

‎عنایت‌الله شهیدی پیرامون‎ ‎صورت‌های ادبی و نمایشی تعزیه به نقل از «هنوی»(3) می‌نویسد‎:
     «‎تعزیه در‎ ‎عین حال که با ادب نوشتاری و گفتاری پیوستگی دارد، دارای قرابت‌های‏‎ ‎غیر ادبی نیز‎ ‎هست‎».

‎او در ادامه این قرابت‌ها را پیوند تعزیه با آداب و رسوم عامه می‌داند و‎ ‎می‌نویسد‎:
     «‎این قرابت‌ها همان پیوندهای تعزیه با رسوم و آیینی هستند که‎ ‎تعزیه آفرینان را هم سنگ شاعران‌ و نویسندگان کلاسیک در کار نگارش و بدیهه‌پردازی‎ ‎تعزیه، می‌سازند.» (4)‏

     اینک نقیب در تقابل با تعزیه‌ها به خوبی می‌داند که‎ ‎وقایع تعزیه بر آن بخش از فرهنگ عامه استوار است که در جوهرش ستیزندگی و ایستادگی و‎ ‎بردباری نهفته است. او می‌داند تعزیه‌نامه‌ها القاء کننده‌ی آن بخشی از فرهنگ‎ ‎پیکارگری و رزم‌آوری است که همواره برای ازله‌ی ظلم و اقامه‌ی حق نگارش یافته‎ ‎است‎.

     ‎اکنون با توجه به مقدمه‌ی این مقال ضروری می‌نماید تا ضمن آشنایی با‎ ‎کاربرد نسخ تعزیه تأملی بر عملکرد و نحوه‌ی نسخه‌گردانی نقیبان تعزیه‎ ‎بیاندازیم‎.

     ‎الف) نسخه و کاربرد آن
     طبعاً اولین سؤال مهمی که‎ ‎می‌تواند فرصت طرح یابد این است که نسخه چیست؟ بنا به شهادت فرهنگ‌های لغات ایرانی‎ ‎باید گفت که نسخه واژه‌ای عربی است که به معنای کتابی می‌باشد که از آن نقل کنند،‎ ‎آنچه که از آن باز نویسند، اصلی که از آن رونویس کنند، کتاب یا هر نوشته‌ای که از‎ ‎روی کتاب دیگری نوشته شده باشد، سیاهه، به صورت ریز، کاغذ پاره که بر آن اسماء دوا‏‎ ‎نوشته و به بیمار دهند، حتی واحد شمارش کتاب و... که در زیر واژه‌ی نسخه در فرهنگ‎ ‎لغات مرحومان، دهخدا، دکتر محمد معین، غیاث‌الغات، ناظم‌الاطباء، آنندراج و‎... ‎می‌توان بدان دست یافت و از بحث ما تقریباً خارج است. اما آنچه بعنوان نسخه در این‎ ‎بحث وارد است شامل نوشته یا نوشته‌هایی است که تعزیه‌خوانان گفتار خود را از روی آن‎ ‎می‌خوانند و یا به عبارتی آنچه استاد بیضایی در کتاب خود آورده: «دستکی است که بر‎ ‎روی آن تمام اشعار یک نقش (شبیه) تعزیه ـ و نه همه‌ی نقش‌ها به دنبال هم ـ جداگانه‎ ‎نوشته شده است و نسخه‌خوان مربوطه‌اش آن را به هنگام بازی به دست می‌گیرد‎.» (5‎‏‎(‎

     بدینسان تعزیه‌خوانان غالب تعزیه‌ها را از روی دست نوشته‌هایی که‎ «‎نسخه» نام دارد، می‌خوانند. هر مجلس تعزیه دارای چندین برگ نسخه است. این نسخه‌ها‎ ‎که غالباً ابعادی متفاوت دارند،(6)از سوی افرادی که خط زیبایی دارند، تحریر می‌شود‎. 

     ‎میزان ابیات مندرج در هر نسخه بر حسب نقشی که باید هر فرد (شبیه) اجرا‎ ‎کند، متفاوت است و از چند بیت تا هزار بیت در نوسان می‌باشد. به عنوان مثال؛ نسخه‌ی‎ ‎حضرت عباس(ع) در تعزیه‌ای با نام «چاه کندن حضرت عباس درصحرای کربلا» و نسخه شمر در‎ ‎این تعزیه شامل صدها بیت شعر است. ابیات کم و کوتاه خاص کودکان و نقش‌های متفرقه‎ ‎است، نیروهای غیبی و مانند آن بیش از چند بیت شعر نمی‌خوانند‎.

     ‎نسخه در لغت‎ ‎به معنی نوشته و نوشته شده می‌باشد، اصطلاحاً در تعزیه در دو مورد به کار می‌رود‎: «‎یکی کاغذ بلند طومار مانندی است به عرض ده سانتیمتر و طول آن بستگی دارد به متنی‎ ‎که روی آن نوشته شده و به صورت لوله‌ای درآمده است. هر تعزیه‌خوان یکی از آنها را‎ ‎در اختیار دارد. مورد دوم به تمام نسخه‌هایی یک تعزیه اطلاق می‌شود. مثل نسخه‌ی‎ ‎امام حسین(ع) که شامل کلیه نسخی است که در دست همه‌ی تعزیه‌خوانان آن تعزیه واحد‎ ‎است، و بعد از اتمام تعزیه، تعزیه‌گردان همه‌ی طومارها را گرفته و به صورت لوله‌ی‎ ‎واحدی در می‌آورد.» (7)‏

     فواصل اشعار که هر فرد باید در مقابل دیگر نقش‌ها‎ ‎بخواند، با خطی تفکیک شده است و مجموعه‌ی نسخه‌های یک تعزیه که «مجلس» نام دارد، به‏‎ ‎وسیله‌ی «فهرست» یا «بندبرگردان» مشخص می‌گردد‎.

     ‎شایان ذکر است  که‎ ‎نسخه‌نویس، مجلس یک تعزیه را از روی دفتری که به مسوده (دفترمادر) معروف است،‎ ‎رونویسی می‌کند. دراین مسوده تمام مجالسی که در ماه محرم به اجرا درمی‌آید، نوشته‎ ‎شده است و همچنین مجالس ماه صفر و رمضان و...، نسخه‌ی فهرست که ضمیمه‌ی مجلس تعزیه‎ ‎است، اولین کلمه و نیز نام نقشی که تعزیه‌خوان، شبیه آن را می‌خواند نوشته شده است،‎ ‎البته حضور «نقیب» یا معین‌البکا برای هدایت تعزیه‌خوانان بخصوص افراد تازه کار‎ ‎الزامی است‎.
‎غلامرضا گلی‌زواره در کتاب خود می‌نویسد‎:

     «‎اجرای بعضی‎ ‎تعزیه‌ها آنقدر قدمت داشته و تکرار شده‌اند که نه تنها تعزیه‌خوانان، چه بسا برخی‎ ‎از تماشاگران، توالی صحنه‌ها و نوع مضامین آن را یاد گرفته‌اند؛ از آن جمله، در‎ ‎اجرای تعزیه‌ی حضرت علی اکبر(ع) به نسخه احتیاجی نیست مگر آنکه شبیه‌خوان تازه‌کاری‎ ‎به جمع تعزیه‌خوانان افزوده شده باشد.» (8)‏

     گاه در صورتی که فرد‎ ‎تعزیه‌خوان حتی نسخه‌اش را از حفظ باشد موظف است که نسخه را در دست داشته باشد، چرا‎ ‎که این نسخه سبب می‌شود تا بین تعزیه‌خوان و نقشی که «شبیه» آن را بازی می‌کند،‏‎ ‎فاصله‌ای ایجاد گردد. البته در نقاطی نیز دیده می‌شود که تعزیه‌خوانان بدون استفاده‎ ‎از نسخه به ایفای نقش می‌پردازند که این مهم از نظر نگارنده امری غیر قابل قبول‎ ‎می‌باشد‎. 

     ‎با وجود آنکه در نسخه‌های تعزیه هیچگونه توضیحی در خصوص حرکات و‎ ‎برنامه‌های افراد تعزیه‌خوان نیامده است ولی آنها در موقع مناسب با حرکات جالب و‎ ‎برنامه‌های شایسته، نقش خود را به خوبی ایفا می‌کنند و این از محاسن قابل توجه‎ ‎تعزیه است. متأسفانه در خصوص جمع‌آوری نسخه‌های تعزیه از سوی محققان ایرانی کمتر‎ ‎کار شده است و بیگانگان در تدوین این مجموعه پیشقدم بوده‌اند. «کنت دوگبینو» در‎ ‎کتاب «سه سال در آسیا» این نسخه‌ها را به عنوان جلوه‌های هنری و مجموعه‌های ادبی‎ ‎معرفی کرده است. از معاصرین دکتر عناصری، محمدحسن رجایی زفره‌ای، صادق همایونی و‎ ‎گلی‌زواره که در خصوص تعزیه پژوهش‌هایی دارند، به جمع‌آوری، تدوین و احیاناً اصلاح‎ ‎نسخه‌ها مبادرت نموده‌اند. نگارنده نیز چندین مجلس تعزیه را رونویسی کرده و‎ ‎دست‌نویس آن را در اختیار و اخیراً تعدادی از مجالس را تدوین و تنظیم نموده است‎. (9)‎‏

     شایان ذکر است کاربرد نسخه‌های تعزیه فقط در اجراهای تعزیه نمی‌باشد،‎ ‎بلکه در بعضی موارد دیده می‌شود بعضی از اشعار تعزیه در مراسم روضه‌خوانی توسط فرد‎ ‎روضه‌خوان مورد استفاده قرار می‌گیرد و آن نیز به خاطر دگرگون کردن فضای مجلس و یا‎ ‎به عبارتی دیگر حزین و گریه خیزتر شدن مجلس عزا می‌باشد و هرگاه روضه‌خوان لازم‎ ‎بداند از اشعار شیرینی که در مجلس جا داشته باشد استفاده می‌کند‎.

     ‎ب) نقیب و‎ ‎نسخه‌ی فهرست (دستورالعمل صحنه‎)

     ‎اینک دانستیم که نسخه در حقیقت همان ارزشی‎ ‎را داراست که متن نمایشی در یک اجرای نمایش. و از این نظر است که اهمیت بیش از پیش‎ ‎نسخه معلوم می گردد. هر مجلس تعزیه دارای یک سری نسخ است که گاه به آن اطلاق بیاض و‏‎ ‎یا مسوده (سیاهه) نیز می‌شود، در حقیقت یک مجلس کامل تعزیه علاوه بر دستک‌های‎ ‎شبیه‌خوانان دارای یک (فهرست) نیز می‌باشد که بعنوان دستورالعمل در اختیار‎ ‎تعزیه‌گردان (مدیر اجرا) قرار می‌گیرد و در آن ترتیب پیش برد حوادث و زمان شروع به‎ ‎کار هر شبیه و آغاز سخن او معلوم گردیده است. (10)‏

     هر گاه بخواهند مجلسی‎ ‎از تعزیه را به نمایش دربیاورند، مراحلی را پشت سر می‌گذارند، که این مراحل از زمان‎ ‎نوشتن یک نسخه توسط نسخه‌نویس تا زمان اجرای آن بدین صورت انجام می‌گیرد که،‎ ‎نسخه‌نویس از قبل برای هر کدام از تعزیه‌خوانان نسخه‌ای را بصورت جداگانه نوشته و‎ ‎تنظیم می‌کند. به طوری که هر شبیه‌خوان فقط نسخه‌ی مربوط به خود را در اختیار دارد‎ ‎و این امر با توجه به تعداد شبیه‌خوانان در یک مجلس تعزیه تنظیم می‌گردد‎. ‎تعزیه‌گردان نیز متناسب با نقشی که هر شبیه‌خوان دارد، نسخه ها را  میان آنها تقسیم‎ ‎می‌کند. این عمل به «پیاده کردن نسخه» معروف می‌باشد‎. 

     ‎در پیاده کردن یک‎ ‎مجلس تعزیه، تعزیه‌گردان وظایف مهم و حائز اهمیتی را بر عهده دارد. ابتدا وی با‎ ‎توجه به خصوصیات فیزیکی، چهره‌، قدرت بیان (صدا)، سن، تجربه و تسلط نقش‌آفرینی‎ ‎اشخاص تعزیه خوان، آنها را انتخاب می‌کند، سپس نسخه‌ها را در میان آنها تقسیم‎ ‎می‌کند. تا‌ آماده‌ی ایفای نقش‌های محول شده بشوند. در زمان اجرا همان‌گونه که‎ ‎پیش‌تر نیز اشاره شد تعزیه‌گردان فهرستی از نقش‌آفرینان را در اختیار دارد که در‎ ‎این فهرست، مشخص شده است که هر تعزیه‌خوان تا چه زمانی به ایفای نقش خود بپردازد‏‎. ‎در واقع تعزیه‌گردان، شبیه‌خوانان را در موقع مناسب و بنا به ترتیب آنها طبق‌آنچه‎ ‎در نسخه مشخص شده، هدایت می‌کند‎.

     ‎در نسخه‌ی فهرست، نام شبیه و ابتدای‎ ‎دیالوگ آن نوشته شده است. داشتن نسخه در دست هر شبیه‌خوان الزامی و به نوعی مورد‎ ‎احترام است. این نکته بسیار جالب و در خور توجه می‌باشد که شبیه‌خوان با آنکه ابیات‎ ‎نسخه‌ی تعزیه را از بر می‌باشد، ولی داشتن نسخه در دست را نوعی احترام می‌داند. به‎ ‎عبارتی بهتر فاصله‌ایی میان خود و نقش محوله به او را ایجاد می‌کند‎. ‎

     گاهی‎ ‎پیش می‌آید که مجلس تعزیه به دراز می‌کشد و یا به علت‌های مختلف تعزیه‌گردان صلاح‎ ‎را در آن می‌بیند که در هنگام اجرا قسمتی از تعزیه را حذف کند، به این کار در‎ ‎اصطلاح «زدن نسخه» می‌گویند. در این صورت تعزیه‌گردان از روی نسخه‌ی فهرست از بازی‎ ‎یک یا چند تعزیه‌خوان جلوگیری می‌کند و تعزیه را چندین برگ به جلو می‌اندازد، در‎ ‎واقع در یک تعزیه، تعزیه‌گردان سکان اصلی مجلس تعزیه را در دست دارد که این امر‎ ‎کاری بسیار مشکل و طاقت‌فرساست‎. 

     ‎وجود یک تعزیه‌گردان با تجربه و مدیر در‎ ‎اجرای هر چه زیباتر و اصولی‌تر تعزیه امری اجتناب‌ناپذیر می‌باشد. البته در میان‎ ‎تعزیه‌گردانان به ندرت کسانی هستند که با تسلط فراوان و ممارست و بدون نسخه‌ی فهرست‎ ‎یک مجلس تعزیه را با قدرت تمام اداره کنند، از آن میان می‌توان به محمد آبانگاه‎ ‎اشاره کرد. ایشان علاوه بر آنکه از پیشکسوتان نسخه‌نویسی است، از زمره‎ ‎تعزیه‌گردانان جنوب کشور می‌باشد که مجالس تعزیه را بدون استفاده از نسخه‌ی فهرست و‎ ‎با اقتدار تمام اداره می‌کند. ایشان پیرامون تعزیه‌گردانی و  استفاده از «نسخه‌ی‎ ‎فهرست»  (11)چنین می‌گوید‎:

     «‎تعزیه‌گردانی که نسخه‌ی فهرست به دست می‌گیرد‎ ‎ماهر نیست. تعزیه‌گردانی خبره و کارآمد است که برگه‌ی فهرست را به دست نگیرد و اگر‏‎ ‎به دست گرفت دیگر نمی‌توان به او تعزیه‌گردان گفت، بلکه او نسخه‌گردان است.» (ن.ق‎) 

     ‎یکی از وظایف مهم نقیب علاوه بر فهرست‌گردانی (نسخه‌گردانی)، گردآوری،‎ ‎تدوین و تنظیم، حفظ و نگهداری، رونویسی نسخه‌های قدیم و جدید تعزیه می‌باشد. شایان‎ ‎ذکر است شغل یا حرفه‌ی تعزیه گردانی موروثی بوده است، البته در قرن اخیر که‎ ‎شبیه‌‌نامه‌نویسی جایگاه اصلی خود را از دست داده است این مهم از طرف فرزندان و‎ ‎دیگر اعضاء خانواده دنبال نمی‌شود و آنها به کارها و مشاغل دیگری روی‎ ‎آورده‌اند‎.

     ‎یکی دیگر از وظایف نقیب به هنگام اجرای تعزیه «سوفلوری» می‌باشد‎ ‎و این مهم آن هنگام صورت می‌پذیرد که نسخه‌خوانی، متن گفتار خود را گم کرده و یا‎ ‎دچار لغزشی می‌شود، نقیب از طریق طوماری (کلیه گفتارهای نسخه‌خوانان آن مجلس) که در‎ ‎نزدش می‌باشد نسخه‌خوان را یاری می‌کند‎.
     ‎از آنجا که شیوه‌ی اجرایی تعزیه‎ ‎بنا به تعدد جوامع در ایران و نوع فرهنگی و قومی و گونه‌گونی زبانی با عنایت به‎ ‎اقالیم مختلف در هر منطقه شکل و ساختار ویژه‌‌ی خود را می‌‌یابد بایست گفت که شکل‎ ‎اجرایی تعزیه یکسان نیست، گرچه محور اساسی و تخمه‌ی اصلی شبیه‌خوانی، سوگواری بر‏‎ ‎مظلومان است. بدینسان شیوه‌های اجرایی در ولایات مختلف موجب گشته تا صور گوناگونی‎ ‎از ظرایف کلامی و دقایق رفتاری به چشم آید. از این روست که یک مجلس واحد از تعزیه،‎ ‎روایت‌ها و روش‌بیانی متفاوت دارد و شبیه‌خوانان، همواره «زمینه»‌های تعبیر و تفسیر‎ ‎مختلف و تنوع توصیفی از یک عنوان تعزیه با التفات به محل سروده شدن این شبیه‎ ‎نامه‌ها را مد نظر قرار می‌دهند. (12)‏

     گاهی نقیب یا شخص نسخه‌نویس به قصد‎ ‎جامع و کامل کردن نسخه‌ی خود بخش‌ها و فقراتی از نسخ همانند مجلسی که قرار است اجرا‎ ‎شود را بر نسخه‌ی خود می‌افزایند، این کار یعنی افزایش و الحاق نه تنها عیب نیست و‎ ‎بر اصالت و اعتبار و درستی نسخه‌ها آسیب نمی‌رساند بلکه از محسنات نسخه است. اما‎ ‎اگر این کار به دست تعزیه‌سازان کار دیده و مجرب و تا اندازه‌ای با سواد و ادیب‎ ‎صورت نگیرد، نسخه‌های دستکاری شده‌ی تألیفی غالباً آشفته و بی‌نظم می‌شود و یا ممکن‎ ‎است در برخی موارد گفتارها مانند نسخه‌های قدیم طولانی شود و حتی در مواردی نظم و‎ ‎ترتیب نمایشی آن نیز بر هم می‌خورد‎. 

     ‎اما اگر این عمل یعنی دخل و تصرف‎ ‎دراشعار متن نسخ و بداهه‌سازی تعزیه‌سازان درست صورت پذیرد می‌توان آن را جزء‏‎ ‎ویژگی‌های اشعار و تعزیه‌نامه‌ها دانست، به شرط آنکه لازم، در خور و مناسب باشد و‎ ‎بر زیبایی یا رسایی و تمامیت کلام و بیان نمایشی بیفزاید. این عمل نقیبان یا حتی‎ ‎نسخه‌‌نویسان از آن حیث عیب محسوب نمی‌شود که هدف غالب آنان نمایش و داشتن زبان و‎ ‎بیان نمایشی به بهترین و مناسبترین وجه ممکن بوده است‎. 

     ‎در نهایت پیرامون‎ ‎عملکرد نقیب و سوگرنجنامه‌ (تعزیه‌نامه) باید گفت؛ نسخ تعزیه صرفنظر از نکات بسیار،‎ ‎ظاهراً شامل ویژگی‌هایی است که نقیب می‌بایست بدان توجه‌ای وافر داشته باشد. شخصی‎ ‎که نقیب یا معین‌البکا (کارگردان) خوانده می‌شود کلیه‌ی امور مربوط به یک گروه‎ ‎شبیه‌خوانی را به عهده دارد، او کارهایی چون بازخوانی نسخه‌های شبیه‌خوانی، تصحیح‎ ‎آنها، سفارش نسخه‌های جدید به شاعران (ادبیان)، کنترل و یاری اجرای یک مجلس‎ ‎شبیه‌خوانی و... را عهده‌دار است. از جمله مواردی که در خصوص نسخ تعزیه می‌توان به‎ ‎آن اشاره کرد عبارتند از‎:

     1‎ـ اسامی تعزیه‌خوانان در اول یا آخر تعزیه و یا‎ ‎روی نسخه‌ی اصلی (فهرست) که در دست نسخه‌گردان یا تعزیه‌گردان است قید شده‎.

     2‎ـ نسخه‌ی هر یک از تعزیه‌خوانان اعم از اشقیاخوان و انبیاخوان به طور جداگانه قابل‎ ‎استنساخ است و در تعزیه‌ها معمولاً هر تعزیه‌خوانی نسخه مربوط به خود را در دست‎ ‎دارد‎.

     3‎ـ در نسخ ضروریات مجلس که همان لوازم و اسباب تعزیه‌اند ذکر شده‎. (13)‎‏

‏     4ـ گفتگوها کلاً با شعربین تعزیه‌خوانان اعم از انبیا واشقیا انجام‎ ‎می‌پذیرد‎.

     5‎ـ اوزان اشعار گوناگون است و هر مطلبی دارای وزنی خاص است که‎ ‎کاملاً متناسب با وضع رویداد و شخص خواننده است‎.

     6‎ـ تعزیه از حیث شکل،‎ ‎آمادگی کامل برای اجرا  در هر نقطه‌ای و هرگونه ملزوماتی اعم از ساده یا غیر آن‎ ‎داراست‎.

     ‎اجرای تعزیه دارای ویژگی‌هایی است که یک نقیب خبره باید به تمام‎ ‎فوت و فن‌های آن وارد باشد تا بتواند آنها را حفظ و به نسل‌های بعدی به شکلی‎ ‎امانت‌دارانه منتقل کند‎. 

     ‎از ویژگی‌های یک نسخه یا متن شبیه خوانی، شیوه‌ی‎ ‎ادبی نگارش آن است. نسخه‌ها اغلب به نظم یا به نثر هستند و وقایعی را نقل می‌کنند‎. ‎شیوه‌ی نقل این وقایع در هر دو شکل به اجمال، ظریف، آهنگین و با قاعده است‎.

     «‎مجالس «منظوم» تعزیه نیز هر یک با پند و اندرزی عبرت‌آمیز و با تنبه و آگاهی و‎ ‎اشارتی آغاز می گردد و هر لحظه، جهان و دوستان را به همدردی فرا می‌‌خواند‎.» (14)‎‏

  ‎   ‎شیوه اجرای مجالس شبیه‌خوانی دارای ویژگی‌هایی است که تعزیه را،‎ ‎اجرای منضبط، روش دار و با اسلوب ویژه می‌سازد. در مجالس شبیه‌خوانی، شیوه‌ی بازی،‎ ‎صحنه‌آرایی، وسایل صحنه، لباس و رنگ از قوانین ویژه‌ای پیروی می‌کنند که در‎ ‎گفتارهای بعدی بدان خواهیم.‏

      
   ‎   ‎منابع و مآخذ‎ :
      *  ‎سوگرنجنامه برابر نهاد واژه‌‌های تعزیه‌نامه، شبیه‌نامه، تراژدی و ... می‎ ‎باشد.‏
‏      1- میرشکاری،علیرضا،تعزیه درمیناب (با مقدمه‌ای از دکتراحمد‎ ‎جولایی)، بوشهر، نشر شروع، 1382، ص 10.‏
‏      2- «شبیه‌خوانی» نمایش عامه‌ی‎ ‎مردم است و سازندگانش «دانایان عوام» و به همین علت شعر شبیه‌خوانی نیز شعری‎ ‎عامیانه است که ابتدای راه توسط گمنام که به نمایش رو کرده بودند سروده می‌شد و‎ ‎ادبی‌تر بود و در دوران اوج این نمایش توسط نمایشگرانی که به حکم ضرورت شعر سرودند،‎ ‎ساخته شد.‏
‏      3- ‏William L.Hanaway
‎‏      4- شهیدی، عنایت‌الله، تعزیه‎ ‎و تعزیه‌خوانی، تهران،نشر پژوهش‌های فرهنگی، چ اول/1380. ص29‏
‏5  - بیضایی،‎ ‎بهرام، نمایش در ایران، ص 242.‏
‏      6-ابعاد نسخه‌ها غالباً 15×10 می‌باشد‎ ‎اما ابعادی چون، 30×15، 30×20، 25×20، 35×20 و... نیز موجود است.‏
‏      7‏‎- ‎همایونی، صادق، تعزیه در ایران، شیراز، نشر نوید، چ دوم/1380، ص 390.‏
‏      8‏‎- ‎گلی‌زواره،غلامرضا،ارزیابی سوگواره‌های نمایشی،تهران،نشرسازمان تبلیغات اسلامی،چ‎ ‎اول، 1375، ص 85.‏
‏      9- «مجلس خسوف هفت کوکب» عنوان اثری است که توسط‎ ‎نگارنده در دست چاپ می‌باشد.‏‏
‏      10- میرشکاری، علیرضا، تعزیه در میناب،‎ ‎بوشهر، نشر شروع، چ اول/1382، ص 11.‏
‏11- در تعزیه به واژه‌هایی برمی‌خوریم که‎ ‎نیاز به تعریف کلی دارد مانند:‏
نسخه‌ی فرد: به نسخه‌ای گویند که نقش یک شبیه در‎ ‎آن نوشته شده باشد، بدینسان به تعداد افراد و نقش‌های موجود در مجلس تعزیه نسخه‌ی‎ ‎فرد داریم، که در آن اشعاری که توسط شبیه‌خوان خوانده می‌شود آورده شده‎ ‎است‎.
‎فهرست اشخاص: فهرست افراد و تعداد مجلس را نوشته است‎.
‎فهرست‎ ‎نسخه‌خوان‌ها: فهرستی کاربردی است که شرح ترتیبی اولین کلام افراد مجلس را از ابتدا‎ ‎تا انتها داریم، اگر بخواهیم، مجلسی را تصحیح کنیم از آن استفاده نمایند و بیشتر‎ ‎معین البکا از آن استفاده می‌کند‎.
‎فهرست اسباب مجلس: برای اجرای یک تعزیه وسایلی‎ ‎احتیاج است از قبیل (تشت،تخت و...) که اشیاء و اسباب مجلس را فراهم می‌سازد که در‎ ‎آن فهرست اسباب مورد نیاز مجلس نوشته شده است.‏
‏      12- نک به : عناصری، دکتر‎ ‎جابر، شبیه‌خوانی گنجینه‌ی نمایش‌های آیینی ـ مذهبی، تهران، نشر نمایش، چ اول‎ /19.‎‏
‏      13- در نسخه‌های جنوب کشورازاسباب ووسایل صحنه خبری نیست‎ (‎م)‏
‏      14- عناصری،دکتر جابر،نمایش ونیایش درایران،تهران،نشر‎ ‎جهاددانشگاهی،چاول/1366، ص 104.‏
‎ ‎