بوشهر
← همه اخبار
دیدگاه اسلامی در فضاهای بازی و تبیین اصول طراحی جهت ارتقاء رشد کودک
مونا خورسند*1، پویا دولابی3
1کارشناس ارشد معماری
Email: mona.khorsand@gmail.com
2عضو هیئت علمی دانشگاه خلیج فارس بوشهر
Email: pouya.doulabi@yahoo.com
چکیده
دوران کودکی یکی از مهمترین دوران زندگی هر انسانی است. در این دوران عواطف و احساسات انسانی شکل گرفته و زمینه ساز شکل گیری آینده او خواهد بود. عوامل مختلفی به عنوان زمینه ساز شکل گیری شخصیت کودک ایفاگر نقش هستند، که از این میان، بازی یکی از مهمترین نقش ها را داراست. این نوشتار در پی آن است که با استفاده از آیات قرآنی، احادیث و سخنان پیامبران و معصومین به استخراج ویژگی های بازی های متناسب با روحیات و رشد یک کودک و ارائه راهکارهایی جهت نمود معماری این ویژگی ها در شکل گیری مکان بازی کودک دست یابد. در راستای تحقق این امر، ضمن بررسی تعاریف بازی از دیدگاه اسلامی، با هدف بهبود کیفیت بازی های کودکانه و همچنین تعمیم دادن آن به فضاهای شهری، ابتدا مفاهیم این موضوع مرور شده و سپس با توجه به آیات موجود در قرآن و احادیث ذکر شده در دین اسلام به استخراج بازی های متناسب با رشد کودک و ایده هایی برای طراحی فضاهای بازی مناسب برای کودک می پردازیم. روش این تحقیق مبتنی بر منابع کتابخانه ای، مقالات و پژوهش های خاتمه یافته است و رویکردی توصیفی دارد.
کلمات کلیدی: بازی، کودک، ویژگی بازی های قرآنی، محیط بازی کودک، ویژگی فضای بازی
مقدمه
محیط زندگی اساسا دشمن بالندگی کودک و ضد سیر طبیعی او است و در چنین محیطی، زندگی خانوادگی و سنتهای دوران کودکی تهدید به نابودی می شود. شهرها، شهرک ها و مدارس شلوغ، عدم وجود فضای کافی و هوای تازه برای بازی کودکان و اعتیاد به تلویزیون دست به دست هم داده و توطئه انهدام روح بازی های خود انگیخته و فرهنگ کودک را چیده اند.(آرنولد، 1997)
بازی عامل مهمی در پرورش عقلی کودک، عمده ترین نوع فعالیت او و همچنین مناسبترین روش برای بروز و رشد خلاقیت او به شمار می رود. بازی عواطف و احساسات کودک را بیدار ساخته و باعث می شود او نسبت به خود و دیگران شناخت بهتری پیدا کند.(مصطفایی،1390)
دوره های طلایی رشد کودک از مسیر بازی می گذرد و در فرآیند بازی ها، کودکان ابتدا خود و سپس جهان بیرونی را می شناسند و با بازی های تعاملی و نمادین با والدین و همسالان خود به جامعه وارد شده و نقش های آینده ی خود را تمرین می کنند.(اصغری نکاح، 1388)
در قرآن و اسلام نیز به ضرورت بازی در دوران کودکی اشاره و تأکید شده است. ازآنجا که بازی تأثیرات ویژه ای بر رشد کودک، عواطف و احساسات او دارد لذا باید متناسب با نیازهای او و همچنین در جهت سوق دادن او به سمت آینده ای بهتر از دیدگاه اسلام و قرآن به انتخاب بازی های مناسب بپردازیم و با فراهم ساختن شرایط مناسب برای بازی های مناسب کودک را در مسیری روشن قرار دهیم. هدف از این تحقیق شناسایی ویژگی های بازی های متناسب با رشد کودک بر اساس آیات و احادیث موجود و ارتقاء کیفیت فضاهای متناسب برای این بازی ها می باشد.
روش تحقیق
بدیهی است هر پژوهش علمی نیاز به یک روش تحقیق متناسب با موضوع خود دارد. برای به دست آوردن نتایج مطلوب در این پژوهش و ارائه پاسخ به سوالات مطرح شده، ابتدا مفاهیم این موضوع مرور شده و سپس با توجه به آیه های موجود در قرآن و احادیث ذکر شده در دین اسلام به استخراج بازی های متناسب با رشد کودک و ایده هایی برای طراحی فضاهای بازی مناسب برای کودک می پردازیم. این پژوهش در پی تلاش برای پاسخ به سوالات زیر می باشد:
1- بازی های مناسب برای رشد کودک از دید قرآن و احادیث دارای چه ویژگی هایی است؟
2-نمود این ویژگی ها در فضاهای معماری به چه صورت می باشد؟
با توجه به موضوع، روش تحقیق رویکردی توصیفی دارد و منابع اطلاعات، کتابخانه ای، از طریق اسناد و مدارک فارسی و لاتین، و همچنین مطالعات و پژوهش های موجود گردآوری شده است.
مفاهیم بازی
درفرهنگ عمید بازی به دوصورت اسم و فعل تعریف شده است، به صورت اسم درمعانی، سرگرمی به چیزی، ورزش، تفریح وقمارآمده است وبه صورت فعل، بازی کردن، چیزی دردست گرفتن و خودرا بیهوده با آن سرگرم ساختن و فریفتن معنی شده است.در فرهنگ نامه وبستر، نیز بازی اینگونه معنی شده است: حرکت، جنبش وفعالیت، آزادی یا محدوده ای برای حرکت یاجنبش، فعالیت یاتمرین برای سرگرمی، تفریح یاورزش.
آلفردآدلر، روانشناس معروف می گوید: بازی وسیله طبیعی کودک برای بیان و اظهار خود است که هرگز نباید به بازیها به عنوان روشی برای وقت کشی نگاه کرد.
از نظر ژان پیاژه(یکی از نامدارترین روانشناسان قرن 20)، بازی اساسا یکی ساختن واقعیت باخوداست اگربتوانیم بازی کودک رادرک کنیم مسلماقادرخواهیم بودکه افکاروعواطف آنهارابشناسیم، بازی وسیله خوبی برای درمانگراست برای درک بیشتردنیای کودک وبرای شناخت بازی آنراباکارمقایسه کرده و برای تمیز این دونوع فعالیت انسانی 5 ضابطه برشمرده است.
1. بازی فعالیتی است که هدفش درخودآن نهفته است درحالی که هدف کاردرخارج آن قراردارد.
2. بازی فعالیتی است که انجام آن موجب خوشحالی وخشنودی بازی کننده می گردددرحالی که کار ضرورتا خوشایند نیست.
3. بازی فعالیتی است که فردآن رااختیارمی کنددرحالی که کارخاصیتی اجباری والزامی دارد.
4. بازی ازقیدسازمان آزادورهاست، درحالی که کارمعمولاباسازماندهی همراه است.
5. بازی ازکشمکش وپرخاش دوراست درحالی که ماهیت کارگرایش آشکاری به سوی کشمکش وپرخاش است.
تعریف بازی به خاطر این که در برخی موارد با عروسک بازی تداخل پیدا می کند کار دشواری است. بیشتر بازی های کودکان که با اسباب بازی ها صورت می گیرد جنبه ی اکتشافی و کنجکاوی دارد و برخی از آنها، بازی نقش است. اما، جوهر همه ی بازی های ورزشی، فعالیت است.بنابراین بازی ورزشی کودک را می توان فعالیتی که برای آن فعالیت کودک نقش هایی چون مهاجم، مدافع یا الگوهای دیگری از این قبیل را به عهده می گیرد دانست. یا به گفته ی جان هویی زینگا1 مورخ، نکته ی اصلی و اساسی در هر بازی انجام کاری به خاطر خود آن کار است.(آرنولد، 1997)
نظریات متفاوتی در تعریف بازی وجود دارد که برای جمع بندی آن می توان گفت: عبارت است از هرگونه فعالیت جسمی یا ذهنی هدفدار که به صورت فردی یا گروهی انجام شود و موجب کسب لذت و برآورده شدن نیازهای کودک گردد. کودکان، نقاط قوت و ضعف خود از جمله تمایل به فرمان دادن یا فرمان بردن، تهاجم یا تسلیم، اجتماعی بودن یا منزوی بودن و همچنین احساسات دوستانه یا خصمانه، افسردگی یا شادی، امیال و آرزوهای خود را از طریق بازی نشان می دهند. کودکان به بازیهای متفاوتی می پردازند که هر کدام از بازیها نشان دهنده یکی از احساسات آنها می باشد. کودکان برای بیان رفتارهای پرخاشگرانه خود به بازیهایی می پردازند که در آن بتوانند با حمله و تخریب پدیده های عادی و معنوی راهی برای بروز خشم خود پیدا کنند. همچنین برای بیان آرزوها و امیال خود به رویا و تخیل می پردازند و برای رسیدن به هرآنچه که آرزو دارند خود را با بازیهای تخیلی سرگرم می کنند و سرانجام برای ساخت و پیدا کردن نقش مورد علاقه خود به بازیهای تقلیدی می پردازند.(مهجور،1383)
انواع بازی از دیدگاه روانشناسان
با توجه به عواملی که در انتخاب نوع بازی کودک دخالت دارند بازی به انواع گوناگون تقسیم می شود: (مهجور،1383)
نقش بازی و ارزش بازی در رشد کودک
با توجه به مطالب ذکر شده بازی بستری برای رشد و تکامل کودک است و دوران بازی کودک دورانی است که استعدادهای کودک شکوفا شده و پرورش می یابد.هر بازی سالم و باروری که کودک به آن مشغول می شود دارای ارزش های مهمی است که با تأمل می توان به درستی و نقش و اهمیت آن در رشد شخصیتی کودک پی برد(حسینی متعظ 1388،ص 5)
بازی از دیدگاه قرآن و احادیث
در قرآن و احادیث توجه و اهتمام خاصی به دوران کودکی شده و احادیث و آیات مختلفی در رابطه با کودک و دوران کودکی وجود دارد که در برخی از این آیات و احادیث به مسئله بازی کودک اشاره شده است.قرآن بازی را یکی از چند عامل مهم و تاثیرگذار برروی روحیات، عواطف و شکل گیری شخصیت کودک به شمار می آورد. در زیر برخی از احادیث و آیات مربوط به بازی و کودک را ذکر کرده و به بیان ویژگی های بازی در هر کدام از این آیات و احادیث می پردازیم :
حدیث 1- امام کاظم علیهالسلام می فرمایند :تُستَحَبُّ عَرامَةُ الصَّبىِّ فى صِغَرِهِ لِیَکونَ حَلیما فى کِـبَرِهِ، ما یَنبَغى اَن یَکونَ اِلاّ هکَذا؛
خوب است بچّه در کودکى بازیگوش باشد تا در بزرگسالى بردبار گردد و شایسته نیست که جز این باشد .(کافى، ج 6، ص 51، ح 2(
ویژگی استنباط شده:کودک در حین بازی علاوه بر اینکه عواطف و احساسات خود را بروز داده، مسائل زیادی را می آموزد از جمله این مسائل گذشت، شکست، پیروزی، سهیم شدن و سهیم کردن دیگری در وسایل بازی و غیره می باشد. بازی بر شکل گیری شخصیت کودک تأثیر میگذارد.در این حدیث اینگونه استباط می شود که یکی از ویژگی های بازی بالا بردن قدرت تحمل و توانایی کودک در دراز مدت است.
حدیث 2-پیامبر صلىاللهعلیهوآله :اُحِبُّ الصِّبیانَ لِخَمسٍ : اَلوَّلُ : اَنـَّهُم هُمُ البَکّاؤونَ ، وَالثّانى : یَتَمَرَّغونَ بِالتُّرابِ وَ الثّالِثُ : یَختَصِمونَ مِن غَیرِ حِقدٍ وَ الرّابِـعُ : لا یَدَّخِرونَ لِغَدٍ شَیئا وَ الخامِسُ : یُعَمِّرونَ ثُمَّ یُخَرِّبونَ ؛
کودکان را به خاطر پنج چیز دوست مىدارم : اول آنکه بسیار مىگِریند ، دوم آنکه با خاک بازى مىکنند، سوم آنکه دعوا کردن آنان همراه با کینه نیست؛ چهارم آنکه چیزى براى فردا ذخیره نمىکنند، پنجم آنکه مىسازند و سپس، خراب مىکنند .(مواعظ العددیّه، ص 259)
ویژگی استنباط شده: همانگونه که در بیان و تفسیر این حدیث آمده است پیامبر اکرم بازی کردن کودک با خاک را دلیل نداشتن غرور کودک مطرح کرده و همچنین به یکی از بازی های کودک در طبیعت و خارج از محیط خانه، اشاره کرده است.
حدیث 3-پیامبر صلىاللهعلیهوآله :اِنَّ التُّرابَ رَبیعُ الصِّبیانِ ؛
خاک، بهارِ (تفریحگاهِ) کودکان است.(معجم الکبیر، ج 6، ص 140، ح 5775)در ادامه این حدیث و در در روایتی دیگر آمده است که حضرت محمد(ص) با جمعی از یاران از محلی عبور می کردند کودکان را در حال خاک بازی دیدند برخی از یاران خواستند آنان را از بازی کردن باز دارند. پیامبر(ص) فرمودند: بگذارید بازی کنند که خاک محل پرورش کودکان است. (مجمع الزوائد، ج۸، ص۱۵۹)
ویژگی استنباط شده: از این حدیث اینگونه برداشت می شود که بازی با خاک و بازی در طبیعت راهی برای پاسخگویی به تفریح و بازیگوشی کودک است.
حدیث 4-پیامبر صلىاللهعلیهوآله :عَرامَةُ الصَّبِىِّ فى صِغَرِهِ زیادَةٌ فى عَقلِهِ فى کِبَرِهِ؛
بازى گوشى کودک در خردسالى اش مایه فزونى عقل در بزرگسالى اوست.(دعائم الاسلام، ج1، ص194)
ویژگی استنباط شده: کودکان ضمن بازی تجارب زیادی به دست می آورند و متوجه بسیاری از مسائل و پدیده های طبیعی می شوند.(مار زولو- لوید، 1995) ویژگی بازی در این حدیث بالا بردن قدرت تفکر و تعقل کودک است.
روایت1-ابن ابی نجیح گوید:کانَ الحسنُ و الحسینُ یَرکَبان فَوقَ ظَهرِ النَّبِیّ و یقولان: حَل حَل وَ یَقُولَ النبیُّ نِعمَ البَعیر بَعیرُ کُما
امام حسن و امام حسین بر پشت پیامبر سوار می شدند و حل حل می گفتند و پیامبر می فرمود: نیکو شتری است شتر شما.(بحار الانوار- جلد 43)
ویژگی استنباط شده: این روایت به مشارکت والدین در بازی اشاره دارد.به عبارتی دیگر می توان گفت این روایت به گونه ای بر بازی های خانوادگی(انگجی،1374،ص 7) تأکید کرده است.
روایت 2_عَن عَلی علیه السلام قال:
بینما الحسن و الحسین یصطرعان عند النبی فقال النبیّ هَیَّ یا حسن،فَقُلتُ: یا رسولَ الله تعیین الکبر عَلی الصغیر،فقال رسولُ الله،جبرئیلُ یَقُولُ:هَیَّ یا حسین وَ اَنَا اَقول: هَیَّ یا حَسَن
از امیرمؤمنان علی علیه السلام نقل شده است که: روزی حسن (علیه السلام) و حسین (علیه السلام) نزد پیامبر (صلی الله علیه و آله) با هم کشتی می گرفتند.پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:حسن بجنب! عرض کردم،ای رسول خدا بزرگ تر را بر علیه کوچک تر تشویق میکنی!پیامبر فرمود: جبرئیل می گوید:حسین بجنب! و من می گویم حسن بجنب! (بحار الانوار- جلد 43)
ویژگی استنباط شده: در این روایت علاوه بر اینکه به مشارکت والدین اشاره می شود به بازی های جسمی نیز اشاره شده است و میتوان گفت یکی دیگر از بازی های سفارش شده در اسلام بازی های رقابتی و جسمانی است.
آیه ی 1_قالُوا یا أَبانا ما لَکَ لا تَأْمَنَّا عَلى یُوسُفَ وَ إِنَّا لَهُ لَناصِحُونَ(11)أَرْسِلْهُ مَعَنا غَداً یَرْتَعْ وَ یَلْعَبْ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ(12)
تفسیر آیه 12 سوره یوسف: بیا دست از این کار که ما را متهم مىسازد بردار، به علاوه برادر ما، نوجوان است، او هم دل دارد، او هم نیاز به استفاده از هواى آزاد خارج شهر و سرگرمى مناسب دارد، زندانى کردن او در خانه صحیح نیست، «فردا او را با ما بفرست (تا به خارج شهر آید، گردش کند) از میوههاى درختان بخورد و بازى و سرگرمى داشته باشد» در قرآن کریم در داستان حضرت یوسف(ع) به بردن کودک (حضرت یوسف) به مراتع برای گردش و بازی اشاره و به ضرورت فطری بازی تأکید شده است.
ویژگی استنباط شده: بازی اسباب شادی، سرزندگی و سرگرمی کودک را فراهم می کند. پس یکی از ویژگی های بازی ایجاد حس شادی و سرزندگی است.
آیه ی 2 و 3-خداوند در آیه ۵ سوره حج، دوران کودکی را مقدمه ای برای رشد و بلوغ وی معرفی می کند و در آیه ۲۰ سوره حدید، این زمان را دوران اشتغال به بازی و سرگرمی بر می شمارد. علامه طباطبایی با اشاره به ویژگی های پنج گانه ای که در این آیه مطرح شده، آن را مطابق مراحل سن انسان از کودکی تا پیری می داند. (المیزان، ج ۱۹، ص۱۶۴(
براساس این تفسیر، دوران کودکی دوران لعب و بازی است و این بازی های کودکانه نقش اساسی در فرآیند رشد کودک دارد.در آیه۲۰ سوره حدید، خداوند، نخستین دوره رشد انسان را با بازی همراه کرده است. در روایاتی که از امامان معصوم(ع) وارد شده نیز سفارش بسیاری است که کودکان را تا هفت سالگی آزاد بگذارید تا بازی کنند. امام صادق(ع) فرموده اند: بگذار فرزندت تا هفت سال به بازی بپردازد، در هفت سال دوم به او ادب بیاموز و در هفت سال سوم مراقب او باش. (وسایل الشیعه، ج۱۵، ص۱۹۳).
حدیث 5-پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله:مَن کانَ عِندَهُ صَبِیٌّ فَلیَتَصابَ لَهُ
هر کس کودکی داشته باسد باید با وی کودکانه رفتار نماید.(وسائل الشیعه، جلد 15)
روایت 3-انّ رَسُولَ اللهِ کانَ یَدلَعُ لِسانَهُ لِلحَسَنِ وَ الحُسَینِ فَیَرَی الصَبِیّ لَسانَهُ فَیَهِشُّ اِلَیه، فَقالَ عبینةُ بن بدر الفزاری، واللهِ لَیکونُ الابنُ رَجُلاً قَد خَرَجَ وَجهُهُ وَ ما قَبَّلتُهُ قَطُّ فَقالَ رَسُولُ الله: مَن لَم یَرحَم لا یُرحَم
پیامبر زبان خود را برای حسن و حسین بیرون می آورد و همین که چشم کودک به زبان پیامبر می افتاد به طرف او می دوید. مردی به نام عبینة بن بدر فزاری(که مشاهده این شیرین کاری پیامبر نسبت به حسنین بود) از روی شگفتی گفت:به خدا سوگند!پسرم مرد گشته و بر صورتش مو رسته، با این حال تا کنون حتی برای یک بار هم او را نبوسیده ام، پیامبر که از سنگدلی عبینه سخت در شگفت بود، فرمود: هر که لطف و مهر نشان ندهد مورد مهر و رحمت قرار نمی گیرد.(مجموعه ورام، ص 80)
روایت 4-عَن یَعلیَ العامِری اِنَّهُ خَرَجَ مِن عِندِ رَسُولِ اللهِ اِلی طَعامِ دُعِیَ الیَهِ فَاِذا هُوَ بحسین (علیه السلام) یلَعَب مَعَ الصّبِیان فَاستَقتَبَلَ النَبیُّ اَمام القَوم ثُمَّ بَسَطَ فطفر الصبی ها هُنا مَرَةَ و ها هُنا مَرَةَ وَ جَعَل رسولُ الله یُضاحِکُهُ حَتیّ اَخَذَهُ فَجَعَل اِحدی یَدَیه تَحتَ ذقِنِه و الاُخری تَحتَ قَفاهُ و وَضَعَ فاهُ عَلی فیه وَقَبَّلَهُ
مردی به نام یعلی عامری از محضر رسول اکرم خارج شد تا به ضیافتی که دعوت شده بود،برود. ناگهان حسین را دید که با کودکان مشغول بازی است.طولی نکشید که رسول اکرم ( صلی الله علیه و آله) به همراه اصحاب خود از منزل خارج شدند.وقتی پیامبر (صلی الله علیه و آله) حسین (علیه السلام) را دید از اصحاب جدا شد و در حالیکه به سوی فرزندش قدم بر می داشت و دستانش را گشود تا او را درآغوش بگیرد.کودک خنده کنان این سو وآن سو می گریخت و رسول الله نیز خندان از پی او می دوید و سر انجام کودک را گرفت و دستی زیر چانه او و دست دیگر پشت گردن او گذاشته و لب بر لبش نهاد و او را بوسید.
ویژگی استنباط شده: دوران کودکی سریعترین زمان یادگیری است.(تایزش، 1995) با توجه به آیات بالا بازی زمینه ساز شکل گیری شخصیت کودک است از این رو والدین باید با محبت و توجه به کودکان خود و بازی با آنها کودکان را در امر یادگیری یاری کنند.یکی دیگر از نکات زیبا در زندگی رسول خدا (صل الله علیه و اله) آن بود که برای پرورش شخصیت کودکان با آنان بازی می کرد، زیرا شرکت بزرگسالات در بازی کودکان می تواند موقعیت خوبی برای آموزش غیر مستقیم نکات ارزنده اخلاقی به آنان باشد لذا یکی دیگر از ویژگی های بازی ویژگی آموزشی، تربیتی و سازندگی است.
پیامبر اکرم(ص) در احادیثی دیگر به نوع بازی ها نیز اشاره کرده اند که این بازی های سفارش شده عبارتند از: 1-اسب سواری 2-تیراندازی 3-شنا
با توجه به احادیث ذکر شده می توان چنان استنباط کرد که پیامبران الهی و معصومین با توجه به ضرورت فطری بازی برای یک کودک، بازی را امری ضروری برای پرورش شخصیت کودک می دانستند. جدول زیر نمایی کلی از ویژگی های استخراج شده از متن احادیث و قرآن می باشد:
جدول شماره (1(ویژگی و متن استنباط شده از آیات، احادیث و روایات در مورد بازی کودک
جمعبندی و نتیجه گیری
ذهن توانمند هر معمار برای نمود معماری هر کدام از این ویژگی های استخراج شده و سامان بخشی یک فضای مناسب جهت بازی کودک، راهکارهای متفاوتی را ارائه می دهد با توجه به آگاهی از وسعت راهکارها، به طور خلاصه به ارائه چند راهکار جهت بهبود فضاهای بازی می پردازیم:
1- ترکیب فضاهای باز و بسته : ترکیب فضاهای طبیعی و باز با فضاهای سرپوشیده و بسته با بهره گیری از عناصری نظیر درب های جمع شونده، قرارگیری زمین بازی در محیط های طبیعی و غیره.. باعث ایجاد حس شادی و سرزندگی در کودکان شده و به کودک این امکان را می دهد که از طریق بازی با محیط طبیعی اطراف درگیر شود و یه شناخت بهتری از محیط خارج از خانه شود.
2- طراحی به صورت پلان آزاد: طراحی به صورت پلان آزاد، استفاده از المانهای فضایی جداکننده ی متحرک، استفاده از چیدمان فضایی متحرک مانند دیوارهای سبک جابه جا شونده به کودکان اجازه می دهد در به وجود آوردن فضای بازی خود با کودکان دیگر نقش داشته این ویژگی باعث می شود کودک برای تغییر یا ایجاد فضای بازی خود گاهی به رقابت با همبازی های خود پرداخته یا بالعکس با همکاری با دیگر کودکان از غرور خود کاسته و توانایی خود را با کودکان دیگر در به وجود آوردن فضا یکی داند و در حین انجام کار نکات اخلاقی آموزنده ای را فراگیرد.
3- استفاده از عناصر طبیعی جهت ایجاد تنوع و بازی سازی: استفاده از عناصر طبیعی جهت ایجاد تنوع و همچنین با استفاده از گونه های مختلف گیاهان در فضاهای بازی کودکان می توان حس شادی و سرزندگی را در کودک ایجاد کرد و با استفاده از گونه های تغییرپذیر گیاهی در فصول مختلف به کودک اجازه ی تفکر داد و از این طریق به شناخت کودک از محیط اطراف خود کمک کرد. بازی سازی به وسیله ی عناصر طبیعی، ایجاد فضایی امن و مناسب برای بازی با آب و خاک که نیاز کودک به ارتباط با طبیعت را پاسخگوست و همچنین به کارگیری قاب های شیشه ای رنگین و متحرک در سمت داخلی پنجره ها که به کوکان امکان بازی با نور و ایجاد رنگهای متنوی با نور را می دهد به کودک این امکان را می دهد که حین بازی نکات آموزشی نظیر شناخت رنگ های متفاوت و تأثیر نور، در به وجود آوردن این طیف رنگ ها را فراگیرد.
4- ایجاد فضاهای گروهی و هم ارزش: ایجاد فضاهای گروهی و هم ارزش، استفاده از چیدمان و مبلمان فضایی یکسان، ایجاد زمین ها و محیط هایی که کودک را ترغیب به بازی های گروهی می کند و کودک در حین انجام این بازی ها در فضایی که شرایط استفاده برای همه ی افراد یکسان می باشد باعث می شود که حس خود برتر بینی کودک از بین رفته و کودک، جهت استفاده از امکانات محیط بازی خود را با کودکان دیگر یکسان بداند.
استفاده از تعالیم قرآنی در مباحت معماری اسلامی یک امرضروری است. دین اسلام با توجه به روحیات و مراحل مختلف زندگی انسان، مبانی و معیارهایی را برای هر دوران از زندگی در اختیار انسان قرار داده است.
در آخر میتوان گفت:
یکی از مراحل مهم و تأثیرگذار زندگی از دید اسلام دوران کودکی است. باتوجه به اهمیت این دوران استخراج معیار و مبانی اسلامی دوران کودکی و استفاده از آن در طراحی فضاهای مختلف و تأثیرگذار بر زندگی انسان به بهتر شدن شرایط زندگی او کمک خواهد کرد.اهمیت این دوران به حدی است که روانشناسان نیز به استخراج معیارهای مهمی برای بهتر شکل گرفتن شخصیت کودک پرداخته اند. یکی از موارد مهم و موثر بر دوران کودکی، بازی است.با توجه به این مهم، ویژگی های بازی از دیدگاه اسلام را استخراج کرده و با جمع بندی این ویژگی ها به همراه انواع بازی و ارزشهای بازی از دیدگاه روانشناسی به معرفی اصولی برای مطلوب تر شدن فضاهای بازی کودکان پرداخته ایم. جدول زیر نمایی کلی از ویژگی ها و راهکارهایی جهت نمود معماری این ویژگی هاست.
منابع:
1-آرنولد، آرنولد، 1376، بازی های کودکان جهان، مترجم مرتضی بهمن آزاد، چاپ سوم، موسسه انتشارات صابرین تهران
2-بورت، برایان، 1386، بازی هایی برای رشد کودک، مترجم عبدالصالح زر، چاپ اول، انتشارات بامداد کتاب، تهران
3-لیراوی، الله کرم، 1382، 70(هفتاد) ورزش، بازی سرگرمی در فرهنگ بومی و سنتی، چاپ دوم، انتشارات شروع، بوشهر
4-تایزش، ساندرا، 1374، چگونه با کودک خود بازی کنیم، مترجم دکتر سیامک مهجور، چاپ دوم، انتشارات امانت، شیراز
5-مارزولو، جین، لوید، جین، 1374، آموزش از راه بازی، مترجم لیلی انگجی، چاپ اول، انتشارات مدرسه، تهران
6-کمیته بین المللی المپیک(IOC)، انجمن بین المللی ورزش و امکانات سرگرمی(LAKS)، انجمن بین المللی ورزش و تربیت بدنی(ICSSPE)، 1386، اصول طراحی و ساخت وسایل بازی کودکان در پارکها، مهدکودک های و مدارس، مترجم محسن حلاجی، چاپ اول، انتشارات بامداد کتاب، تهران
7-مهجور، سیامک، 1383، روانشناسی بازی، تهران:ساسان
8- شرایدن، مری دی، 1381، بازی و رشد کودک(از تولد تا شش سالگی)، مترجم حمید شیبانی حصار، نشر تهران
9-Dudek, mark, children's spase, Elsevier-architectural press
10-شفایی، مینو، مدنی، رامین، 1389، اصول طراحی فضاهای آموزشی کودکان بر اساس مدل خلاقیت، نشریه علمی پژوهشی فناوری آموزش، جلد4-شماره2، 222-215
11-حسینی متعظ، طاهره، 1388، اهمیت بازی در قرآن، آموزش و پرورش، مشهد
12-اصغری نکاح، سید محسن، کاربرد آموزشی-ترمیمی بازی های بومی ایران در آموزش و توان بخشی کودکان دارای نیاز ویژه، تعلیم و تربیت استثنایی، 12-3
13- کافى، ج 6، ص 51، ح 2
14- مواعظ العددیّه، ص 259
15- مجمع الزوائد، ج۸، ص۱۵۹
16- دعائم الاسلام، ج1، ص194
17- بحار الانوار- جلد 43
18- المیزان، ج ۱۹، ص۱۶۴
19- وسایل الشیعه، ج۱۵، ص۱۹۳
20- مجموعه ورام، ص 80
21-زارعی، طیبه، روانشناسی بازی کودکان
22-مصطفایی، نجمه، 1390، بازی مسیری در رشد اجتماعی، روزنامه مردم سالاری، نسخه شماره 2647
23-قرآن کریم
24-نهج البلاغه
25-www.noormags.com
دیدگاه اسلامی در فضاهای بازی و تبیین اصول طراحی جهت ارتقاء رشد کودک
۲۷ اردیبهشت ۱۳۹۳کد خبر: 86376۲
دوران کودکی یکی از مهمترین دوران زندگی هر انسانی است. در این دوران عواطف و احساسات انسانی شکل گرفته و زمینه ساز شکل گیری آینده او خواهد بود. عوامل مختلفی به عنوان زمینه ساز شکل گیری شخصیت کودک ایفاگر نقش هستند، که از این میان، بازی یکی از مهمترین نقش ها را داراست.....
دیدگاه اسلامی در فضاهای بازی و تبیین اصول طراحی جهت ارتقاء رشد کودک
مونا خورسند*1، پویا دولابی3
1کارشناس ارشد معماری
Email: mona.khorsand@gmail.com
2عضو هیئت علمی دانشگاه خلیج فارس بوشهر
Email: pouya.doulabi@yahoo.com
چکیده
دوران کودکی یکی از مهمترین دوران زندگی هر انسانی است. در این دوران عواطف و احساسات انسانی شکل گرفته و زمینه ساز شکل گیری آینده او خواهد بود. عوامل مختلفی به عنوان زمینه ساز شکل گیری شخصیت کودک ایفاگر نقش هستند، که از این میان، بازی یکی از مهمترین نقش ها را داراست. این نوشتار در پی آن است که با استفاده از آیات قرآنی، احادیث و سخنان پیامبران و معصومین به استخراج ویژگی های بازی های متناسب با روحیات و رشد یک کودک و ارائه راهکارهایی جهت نمود معماری این ویژگی ها در شکل گیری مکان بازی کودک دست یابد. در راستای تحقق این امر، ضمن بررسی تعاریف بازی از دیدگاه اسلامی، با هدف بهبود کیفیت بازی های کودکانه و همچنین تعمیم دادن آن به فضاهای شهری، ابتدا مفاهیم این موضوع مرور شده و سپس با توجه به آیات موجود در قرآن و احادیث ذکر شده در دین اسلام به استخراج بازی های متناسب با رشد کودک و ایده هایی برای طراحی فضاهای بازی مناسب برای کودک می پردازیم. روش این تحقیق مبتنی بر منابع کتابخانه ای، مقالات و پژوهش های خاتمه یافته است و رویکردی توصیفی دارد.
کلمات کلیدی: بازی، کودک، ویژگی بازی های قرآنی، محیط بازی کودک، ویژگی فضای بازی
مقدمه
محیط زندگی اساسا دشمن بالندگی کودک و ضد سیر طبیعی او است و در چنین محیطی، زندگی خانوادگی و سنتهای دوران کودکی تهدید به نابودی می شود. شهرها، شهرک ها و مدارس شلوغ، عدم وجود فضای کافی و هوای تازه برای بازی کودکان و اعتیاد به تلویزیون دست به دست هم داده و توطئه انهدام روح بازی های خود انگیخته و فرهنگ کودک را چیده اند.(آرنولد، 1997)
بازی عامل مهمی در پرورش عقلی کودک، عمده ترین نوع فعالیت او و همچنین مناسبترین روش برای بروز و رشد خلاقیت او به شمار می رود. بازی عواطف و احساسات کودک را بیدار ساخته و باعث می شود او نسبت به خود و دیگران شناخت بهتری پیدا کند.(مصطفایی،1390)
دوره های طلایی رشد کودک از مسیر بازی می گذرد و در فرآیند بازی ها، کودکان ابتدا خود و سپس جهان بیرونی را می شناسند و با بازی های تعاملی و نمادین با والدین و همسالان خود به جامعه وارد شده و نقش های آینده ی خود را تمرین می کنند.(اصغری نکاح، 1388)
در قرآن و اسلام نیز به ضرورت بازی در دوران کودکی اشاره و تأکید شده است. ازآنجا که بازی تأثیرات ویژه ای بر رشد کودک، عواطف و احساسات او دارد لذا باید متناسب با نیازهای او و همچنین در جهت سوق دادن او به سمت آینده ای بهتر از دیدگاه اسلام و قرآن به انتخاب بازی های مناسب بپردازیم و با فراهم ساختن شرایط مناسب برای بازی های مناسب کودک را در مسیری روشن قرار دهیم. هدف از این تحقیق شناسایی ویژگی های بازی های متناسب با رشد کودک بر اساس آیات و احادیث موجود و ارتقاء کیفیت فضاهای متناسب برای این بازی ها می باشد.
روش تحقیق
بدیهی است هر پژوهش علمی نیاز به یک روش تحقیق متناسب با موضوع خود دارد. برای به دست آوردن نتایج مطلوب در این پژوهش و ارائه پاسخ به سوالات مطرح شده، ابتدا مفاهیم این موضوع مرور شده و سپس با توجه به آیه های موجود در قرآن و احادیث ذکر شده در دین اسلام به استخراج بازی های متناسب با رشد کودک و ایده هایی برای طراحی فضاهای بازی مناسب برای کودک می پردازیم. این پژوهش در پی تلاش برای پاسخ به سوالات زیر می باشد:
1- بازی های مناسب برای رشد کودک از دید قرآن و احادیث دارای چه ویژگی هایی است؟
2-نمود این ویژگی ها در فضاهای معماری به چه صورت می باشد؟
با توجه به موضوع، روش تحقیق رویکردی توصیفی دارد و منابع اطلاعات، کتابخانه ای، از طریق اسناد و مدارک فارسی و لاتین، و همچنین مطالعات و پژوهش های موجود گردآوری شده است.
مفاهیم بازی
درفرهنگ عمید بازی به دوصورت اسم و فعل تعریف شده است، به صورت اسم درمعانی، سرگرمی به چیزی، ورزش، تفریح وقمارآمده است وبه صورت فعل، بازی کردن، چیزی دردست گرفتن و خودرا بیهوده با آن سرگرم ساختن و فریفتن معنی شده است.در فرهنگ نامه وبستر، نیز بازی اینگونه معنی شده است: حرکت، جنبش وفعالیت، آزادی یا محدوده ای برای حرکت یاجنبش، فعالیت یاتمرین برای سرگرمی، تفریح یاورزش.
آلفردآدلر، روانشناس معروف می گوید: بازی وسیله طبیعی کودک برای بیان و اظهار خود است که هرگز نباید به بازیها به عنوان روشی برای وقت کشی نگاه کرد.
از نظر ژان پیاژه(یکی از نامدارترین روانشناسان قرن 20)، بازی اساسا یکی ساختن واقعیت باخوداست اگربتوانیم بازی کودک رادرک کنیم مسلماقادرخواهیم بودکه افکاروعواطف آنهارابشناسیم، بازی وسیله خوبی برای درمانگراست برای درک بیشتردنیای کودک وبرای شناخت بازی آنراباکارمقایسه کرده و برای تمیز این دونوع فعالیت انسانی 5 ضابطه برشمرده است.
1. بازی فعالیتی است که هدفش درخودآن نهفته است درحالی که هدف کاردرخارج آن قراردارد.
2. بازی فعالیتی است که انجام آن موجب خوشحالی وخشنودی بازی کننده می گردددرحالی که کار ضرورتا خوشایند نیست.
3. بازی فعالیتی است که فردآن رااختیارمی کنددرحالی که کارخاصیتی اجباری والزامی دارد.
4. بازی ازقیدسازمان آزادورهاست، درحالی که کارمعمولاباسازماندهی همراه است.
5. بازی ازکشمکش وپرخاش دوراست درحالی که ماهیت کارگرایش آشکاری به سوی کشمکش وپرخاش است.
تعریف بازی به خاطر این که در برخی موارد با عروسک بازی تداخل پیدا می کند کار دشواری است. بیشتر بازی های کودکان که با اسباب بازی ها صورت می گیرد جنبه ی اکتشافی و کنجکاوی دارد و برخی از آنها، بازی نقش است. اما، جوهر همه ی بازی های ورزشی، فعالیت است.بنابراین بازی ورزشی کودک را می توان فعالیتی که برای آن فعالیت کودک نقش هایی چون مهاجم، مدافع یا الگوهای دیگری از این قبیل را به عهده می گیرد دانست. یا به گفته ی جان هویی زینگا1 مورخ، نکته ی اصلی و اساسی در هر بازی انجام کاری به خاطر خود آن کار است.(آرنولد، 1997)
نظریات متفاوتی در تعریف بازی وجود دارد که برای جمع بندی آن می توان گفت: عبارت است از هرگونه فعالیت جسمی یا ذهنی هدفدار که به صورت فردی یا گروهی انجام شود و موجب کسب لذت و برآورده شدن نیازهای کودک گردد. کودکان، نقاط قوت و ضعف خود از جمله تمایل به فرمان دادن یا فرمان بردن، تهاجم یا تسلیم، اجتماعی بودن یا منزوی بودن و همچنین احساسات دوستانه یا خصمانه، افسردگی یا شادی، امیال و آرزوهای خود را از طریق بازی نشان می دهند. کودکان به بازیهای متفاوتی می پردازند که هر کدام از بازیها نشان دهنده یکی از احساسات آنها می باشد. کودکان برای بیان رفتارهای پرخاشگرانه خود به بازیهایی می پردازند که در آن بتوانند با حمله و تخریب پدیده های عادی و معنوی راهی برای بروز خشم خود پیدا کنند. همچنین برای بیان آرزوها و امیال خود به رویا و تخیل می پردازند و برای رسیدن به هرآنچه که آرزو دارند خود را با بازیهای تخیلی سرگرم می کنند و سرانجام برای ساخت و پیدا کردن نقش مورد علاقه خود به بازیهای تقلیدی می پردازند.(مهجور،1383)
انواع بازی از دیدگاه روانشناسان
با توجه به عواملی که در انتخاب نوع بازی کودک دخالت دارند بازی به انواع گوناگون تقسیم می شود: (مهجور،1383)
نقش بازی و ارزش بازی در رشد کودک
با توجه به مطالب ذکر شده بازی بستری برای رشد و تکامل کودک است و دوران بازی کودک دورانی است که استعدادهای کودک شکوفا شده و پرورش می یابد.هر بازی سالم و باروری که کودک به آن مشغول می شود دارای ارزش های مهمی است که با تأمل می توان به درستی و نقش و اهمیت آن در رشد شخصیتی کودک پی برد(حسینی متعظ 1388،ص 5)
بازی از دیدگاه قرآن و احادیث
در قرآن و احادیث توجه و اهتمام خاصی به دوران کودکی شده و احادیث و آیات مختلفی در رابطه با کودک و دوران کودکی وجود دارد که در برخی از این آیات و احادیث به مسئله بازی کودک اشاره شده است.قرآن بازی را یکی از چند عامل مهم و تاثیرگذار برروی روحیات، عواطف و شکل گیری شخصیت کودک به شمار می آورد. در زیر برخی از احادیث و آیات مربوط به بازی و کودک را ذکر کرده و به بیان ویژگی های بازی در هر کدام از این آیات و احادیث می پردازیم :
حدیث 1- امام کاظم علیهالسلام می فرمایند :تُستَحَبُّ عَرامَةُ الصَّبىِّ فى صِغَرِهِ لِیَکونَ حَلیما فى کِـبَرِهِ، ما یَنبَغى اَن یَکونَ اِلاّ هکَذا؛
خوب است بچّه در کودکى بازیگوش باشد تا در بزرگسالى بردبار گردد و شایسته نیست که جز این باشد .(کافى، ج 6، ص 51، ح 2(
ویژگی استنباط شده:کودک در حین بازی علاوه بر اینکه عواطف و احساسات خود را بروز داده، مسائل زیادی را می آموزد از جمله این مسائل گذشت، شکست، پیروزی، سهیم شدن و سهیم کردن دیگری در وسایل بازی و غیره می باشد. بازی بر شکل گیری شخصیت کودک تأثیر میگذارد.در این حدیث اینگونه استباط می شود که یکی از ویژگی های بازی بالا بردن قدرت تحمل و توانایی کودک در دراز مدت است.
حدیث 2-پیامبر صلىاللهعلیهوآله :اُحِبُّ الصِّبیانَ لِخَمسٍ : اَلوَّلُ : اَنـَّهُم هُمُ البَکّاؤونَ ، وَالثّانى : یَتَمَرَّغونَ بِالتُّرابِ وَ الثّالِثُ : یَختَصِمونَ مِن غَیرِ حِقدٍ وَ الرّابِـعُ : لا یَدَّخِرونَ لِغَدٍ شَیئا وَ الخامِسُ : یُعَمِّرونَ ثُمَّ یُخَرِّبونَ ؛
کودکان را به خاطر پنج چیز دوست مىدارم : اول آنکه بسیار مىگِریند ، دوم آنکه با خاک بازى مىکنند، سوم آنکه دعوا کردن آنان همراه با کینه نیست؛ چهارم آنکه چیزى براى فردا ذخیره نمىکنند، پنجم آنکه مىسازند و سپس، خراب مىکنند .(مواعظ العددیّه، ص 259)
ویژگی استنباط شده: همانگونه که در بیان و تفسیر این حدیث آمده است پیامبر اکرم بازی کردن کودک با خاک را دلیل نداشتن غرور کودک مطرح کرده و همچنین به یکی از بازی های کودک در طبیعت و خارج از محیط خانه، اشاره کرده است.
حدیث 3-پیامبر صلىاللهعلیهوآله :اِنَّ التُّرابَ رَبیعُ الصِّبیانِ ؛
خاک، بهارِ (تفریحگاهِ) کودکان است.(معجم الکبیر، ج 6، ص 140، ح 5775)در ادامه این حدیث و در در روایتی دیگر آمده است که حضرت محمد(ص) با جمعی از یاران از محلی عبور می کردند کودکان را در حال خاک بازی دیدند برخی از یاران خواستند آنان را از بازی کردن باز دارند. پیامبر(ص) فرمودند: بگذارید بازی کنند که خاک محل پرورش کودکان است. (مجمع الزوائد، ج۸، ص۱۵۹)
ویژگی استنباط شده: از این حدیث اینگونه برداشت می شود که بازی با خاک و بازی در طبیعت راهی برای پاسخگویی به تفریح و بازیگوشی کودک است.
حدیث 4-پیامبر صلىاللهعلیهوآله :عَرامَةُ الصَّبِىِّ فى صِغَرِهِ زیادَةٌ فى عَقلِهِ فى کِبَرِهِ؛
بازى گوشى کودک در خردسالى اش مایه فزونى عقل در بزرگسالى اوست.(دعائم الاسلام، ج1، ص194)
ویژگی استنباط شده: کودکان ضمن بازی تجارب زیادی به دست می آورند و متوجه بسیاری از مسائل و پدیده های طبیعی می شوند.(مار زولو- لوید، 1995) ویژگی بازی در این حدیث بالا بردن قدرت تفکر و تعقل کودک است.
روایت1-ابن ابی نجیح گوید:کانَ الحسنُ و الحسینُ یَرکَبان فَوقَ ظَهرِ النَّبِیّ و یقولان: حَل حَل وَ یَقُولَ النبیُّ نِعمَ البَعیر بَعیرُ کُما
امام حسن و امام حسین بر پشت پیامبر سوار می شدند و حل حل می گفتند و پیامبر می فرمود: نیکو شتری است شتر شما.(بحار الانوار- جلد 43)
ویژگی استنباط شده: این روایت به مشارکت والدین در بازی اشاره دارد.به عبارتی دیگر می توان گفت این روایت به گونه ای بر بازی های خانوادگی(انگجی،1374،ص 7) تأکید کرده است.
روایت 2_عَن عَلی علیه السلام قال:
بینما الحسن و الحسین یصطرعان عند النبی فقال النبیّ هَیَّ یا حسن،فَقُلتُ: یا رسولَ الله تعیین الکبر عَلی الصغیر،فقال رسولُ الله،جبرئیلُ یَقُولُ:هَیَّ یا حسین وَ اَنَا اَقول: هَیَّ یا حَسَن
از امیرمؤمنان علی علیه السلام نقل شده است که: روزی حسن (علیه السلام) و حسین (علیه السلام) نزد پیامبر (صلی الله علیه و آله) با هم کشتی می گرفتند.پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:حسن بجنب! عرض کردم،ای رسول خدا بزرگ تر را بر علیه کوچک تر تشویق میکنی!پیامبر فرمود: جبرئیل می گوید:حسین بجنب! و من می گویم حسن بجنب! (بحار الانوار- جلد 43)
ویژگی استنباط شده: در این روایت علاوه بر اینکه به مشارکت والدین اشاره می شود به بازی های جسمی نیز اشاره شده است و میتوان گفت یکی دیگر از بازی های سفارش شده در اسلام بازی های رقابتی و جسمانی است.
آیه ی 1_قالُوا یا أَبانا ما لَکَ لا تَأْمَنَّا عَلى یُوسُفَ وَ إِنَّا لَهُ لَناصِحُونَ(11)أَرْسِلْهُ مَعَنا غَداً یَرْتَعْ وَ یَلْعَبْ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ(12)
تفسیر آیه 12 سوره یوسف: بیا دست از این کار که ما را متهم مىسازد بردار، به علاوه برادر ما، نوجوان است، او هم دل دارد، او هم نیاز به استفاده از هواى آزاد خارج شهر و سرگرمى مناسب دارد، زندانى کردن او در خانه صحیح نیست، «فردا او را با ما بفرست (تا به خارج شهر آید، گردش کند) از میوههاى درختان بخورد و بازى و سرگرمى داشته باشد» در قرآن کریم در داستان حضرت یوسف(ع) به بردن کودک (حضرت یوسف) به مراتع برای گردش و بازی اشاره و به ضرورت فطری بازی تأکید شده است.
ویژگی استنباط شده: بازی اسباب شادی، سرزندگی و سرگرمی کودک را فراهم می کند. پس یکی از ویژگی های بازی ایجاد حس شادی و سرزندگی است.
آیه ی 2 و 3-خداوند در آیه ۵ سوره حج، دوران کودکی را مقدمه ای برای رشد و بلوغ وی معرفی می کند و در آیه ۲۰ سوره حدید، این زمان را دوران اشتغال به بازی و سرگرمی بر می شمارد. علامه طباطبایی با اشاره به ویژگی های پنج گانه ای که در این آیه مطرح شده، آن را مطابق مراحل سن انسان از کودکی تا پیری می داند. (المیزان، ج ۱۹، ص۱۶۴(
براساس این تفسیر، دوران کودکی دوران لعب و بازی است و این بازی های کودکانه نقش اساسی در فرآیند رشد کودک دارد.در آیه۲۰ سوره حدید، خداوند، نخستین دوره رشد انسان را با بازی همراه کرده است. در روایاتی که از امامان معصوم(ع) وارد شده نیز سفارش بسیاری است که کودکان را تا هفت سالگی آزاد بگذارید تا بازی کنند. امام صادق(ع) فرموده اند: بگذار فرزندت تا هفت سال به بازی بپردازد، در هفت سال دوم به او ادب بیاموز و در هفت سال سوم مراقب او باش. (وسایل الشیعه، ج۱۵، ص۱۹۳).
حدیث 5-پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله:مَن کانَ عِندَهُ صَبِیٌّ فَلیَتَصابَ لَهُ
هر کس کودکی داشته باسد باید با وی کودکانه رفتار نماید.(وسائل الشیعه، جلد 15)
روایت 3-انّ رَسُولَ اللهِ کانَ یَدلَعُ لِسانَهُ لِلحَسَنِ وَ الحُسَینِ فَیَرَی الصَبِیّ لَسانَهُ فَیَهِشُّ اِلَیه، فَقالَ عبینةُ بن بدر الفزاری، واللهِ لَیکونُ الابنُ رَجُلاً قَد خَرَجَ وَجهُهُ وَ ما قَبَّلتُهُ قَطُّ فَقالَ رَسُولُ الله: مَن لَم یَرحَم لا یُرحَم
پیامبر زبان خود را برای حسن و حسین بیرون می آورد و همین که چشم کودک به زبان پیامبر می افتاد به طرف او می دوید. مردی به نام عبینة بن بدر فزاری(که مشاهده این شیرین کاری پیامبر نسبت به حسنین بود) از روی شگفتی گفت:به خدا سوگند!پسرم مرد گشته و بر صورتش مو رسته، با این حال تا کنون حتی برای یک بار هم او را نبوسیده ام، پیامبر که از سنگدلی عبینه سخت در شگفت بود، فرمود: هر که لطف و مهر نشان ندهد مورد مهر و رحمت قرار نمی گیرد.(مجموعه ورام، ص 80)
روایت 4-عَن یَعلیَ العامِری اِنَّهُ خَرَجَ مِن عِندِ رَسُولِ اللهِ اِلی طَعامِ دُعِیَ الیَهِ فَاِذا هُوَ بحسین (علیه السلام) یلَعَب مَعَ الصّبِیان فَاستَقتَبَلَ النَبیُّ اَمام القَوم ثُمَّ بَسَطَ فطفر الصبی ها هُنا مَرَةَ و ها هُنا مَرَةَ وَ جَعَل رسولُ الله یُضاحِکُهُ حَتیّ اَخَذَهُ فَجَعَل اِحدی یَدَیه تَحتَ ذقِنِه و الاُخری تَحتَ قَفاهُ و وَضَعَ فاهُ عَلی فیه وَقَبَّلَهُ
مردی به نام یعلی عامری از محضر رسول اکرم خارج شد تا به ضیافتی که دعوت شده بود،برود. ناگهان حسین را دید که با کودکان مشغول بازی است.طولی نکشید که رسول اکرم ( صلی الله علیه و آله) به همراه اصحاب خود از منزل خارج شدند.وقتی پیامبر (صلی الله علیه و آله) حسین (علیه السلام) را دید از اصحاب جدا شد و در حالیکه به سوی فرزندش قدم بر می داشت و دستانش را گشود تا او را درآغوش بگیرد.کودک خنده کنان این سو وآن سو می گریخت و رسول الله نیز خندان از پی او می دوید و سر انجام کودک را گرفت و دستی زیر چانه او و دست دیگر پشت گردن او گذاشته و لب بر لبش نهاد و او را بوسید.
ویژگی استنباط شده: دوران کودکی سریعترین زمان یادگیری است.(تایزش، 1995) با توجه به آیات بالا بازی زمینه ساز شکل گیری شخصیت کودک است از این رو والدین باید با محبت و توجه به کودکان خود و بازی با آنها کودکان را در امر یادگیری یاری کنند.یکی دیگر از نکات زیبا در زندگی رسول خدا (صل الله علیه و اله) آن بود که برای پرورش شخصیت کودکان با آنان بازی می کرد، زیرا شرکت بزرگسالات در بازی کودکان می تواند موقعیت خوبی برای آموزش غیر مستقیم نکات ارزنده اخلاقی به آنان باشد لذا یکی دیگر از ویژگی های بازی ویژگی آموزشی، تربیتی و سازندگی است.
پیامبر اکرم(ص) در احادیثی دیگر به نوع بازی ها نیز اشاره کرده اند که این بازی های سفارش شده عبارتند از: 1-اسب سواری 2-تیراندازی 3-شنا
با توجه به احادیث ذکر شده می توان چنان استنباط کرد که پیامبران الهی و معصومین با توجه به ضرورت فطری بازی برای یک کودک، بازی را امری ضروری برای پرورش شخصیت کودک می دانستند. جدول زیر نمایی کلی از ویژگی های استخراج شده از متن احادیث و قرآن می باشد:
جدول شماره (1(ویژگی و متن استنباط شده از آیات، احادیث و روایات در مورد بازی کودک
جمعبندی و نتیجه گیری
ذهن توانمند هر معمار برای نمود معماری هر کدام از این ویژگی های استخراج شده و سامان بخشی یک فضای مناسب جهت بازی کودک، راهکارهای متفاوتی را ارائه می دهد با توجه به آگاهی از وسعت راهکارها، به طور خلاصه به ارائه چند راهکار جهت بهبود فضاهای بازی می پردازیم:
1- ترکیب فضاهای باز و بسته : ترکیب فضاهای طبیعی و باز با فضاهای سرپوشیده و بسته با بهره گیری از عناصری نظیر درب های جمع شونده، قرارگیری زمین بازی در محیط های طبیعی و غیره.. باعث ایجاد حس شادی و سرزندگی در کودکان شده و به کودک این امکان را می دهد که از طریق بازی با محیط طبیعی اطراف درگیر شود و یه شناخت بهتری از محیط خارج از خانه شود.
2- طراحی به صورت پلان آزاد: طراحی به صورت پلان آزاد، استفاده از المانهای فضایی جداکننده ی متحرک، استفاده از چیدمان فضایی متحرک مانند دیوارهای سبک جابه جا شونده به کودکان اجازه می دهد در به وجود آوردن فضای بازی خود با کودکان دیگر نقش داشته این ویژگی باعث می شود کودک برای تغییر یا ایجاد فضای بازی خود گاهی به رقابت با همبازی های خود پرداخته یا بالعکس با همکاری با دیگر کودکان از غرور خود کاسته و توانایی خود را با کودکان دیگر در به وجود آوردن فضا یکی داند و در حین انجام کار نکات اخلاقی آموزنده ای را فراگیرد.
3- استفاده از عناصر طبیعی جهت ایجاد تنوع و بازی سازی: استفاده از عناصر طبیعی جهت ایجاد تنوع و همچنین با استفاده از گونه های مختلف گیاهان در فضاهای بازی کودکان می توان حس شادی و سرزندگی را در کودک ایجاد کرد و با استفاده از گونه های تغییرپذیر گیاهی در فصول مختلف به کودک اجازه ی تفکر داد و از این طریق به شناخت کودک از محیط اطراف خود کمک کرد. بازی سازی به وسیله ی عناصر طبیعی، ایجاد فضایی امن و مناسب برای بازی با آب و خاک که نیاز کودک به ارتباط با طبیعت را پاسخگوست و همچنین به کارگیری قاب های شیشه ای رنگین و متحرک در سمت داخلی پنجره ها که به کوکان امکان بازی با نور و ایجاد رنگهای متنوی با نور را می دهد به کودک این امکان را می دهد که حین بازی نکات آموزشی نظیر شناخت رنگ های متفاوت و تأثیر نور، در به وجود آوردن این طیف رنگ ها را فراگیرد.
4- ایجاد فضاهای گروهی و هم ارزش: ایجاد فضاهای گروهی و هم ارزش، استفاده از چیدمان و مبلمان فضایی یکسان، ایجاد زمین ها و محیط هایی که کودک را ترغیب به بازی های گروهی می کند و کودک در حین انجام این بازی ها در فضایی که شرایط استفاده برای همه ی افراد یکسان می باشد باعث می شود که حس خود برتر بینی کودک از بین رفته و کودک، جهت استفاده از امکانات محیط بازی خود را با کودکان دیگر یکسان بداند.
استفاده از تعالیم قرآنی در مباحت معماری اسلامی یک امرضروری است. دین اسلام با توجه به روحیات و مراحل مختلف زندگی انسان، مبانی و معیارهایی را برای هر دوران از زندگی در اختیار انسان قرار داده است.
در آخر میتوان گفت:
یکی از مراحل مهم و تأثیرگذار زندگی از دید اسلام دوران کودکی است. باتوجه به اهمیت این دوران استخراج معیار و مبانی اسلامی دوران کودکی و استفاده از آن در طراحی فضاهای مختلف و تأثیرگذار بر زندگی انسان به بهتر شدن شرایط زندگی او کمک خواهد کرد.اهمیت این دوران به حدی است که روانشناسان نیز به استخراج معیارهای مهمی برای بهتر شکل گرفتن شخصیت کودک پرداخته اند. یکی از موارد مهم و موثر بر دوران کودکی، بازی است.با توجه به این مهم، ویژگی های بازی از دیدگاه اسلام را استخراج کرده و با جمع بندی این ویژگی ها به همراه انواع بازی و ارزشهای بازی از دیدگاه روانشناسی به معرفی اصولی برای مطلوب تر شدن فضاهای بازی کودکان پرداخته ایم. جدول زیر نمایی کلی از ویژگی ها و راهکارهایی جهت نمود معماری این ویژگی هاست.
منابع:
1-آرنولد، آرنولد، 1376، بازی های کودکان جهان، مترجم مرتضی بهمن آزاد، چاپ سوم، موسسه انتشارات صابرین تهران
2-بورت، برایان، 1386، بازی هایی برای رشد کودک، مترجم عبدالصالح زر، چاپ اول، انتشارات بامداد کتاب، تهران
3-لیراوی، الله کرم، 1382، 70(هفتاد) ورزش، بازی سرگرمی در فرهنگ بومی و سنتی، چاپ دوم، انتشارات شروع، بوشهر
4-تایزش، ساندرا، 1374، چگونه با کودک خود بازی کنیم، مترجم دکتر سیامک مهجور، چاپ دوم، انتشارات امانت، شیراز
5-مارزولو، جین، لوید، جین، 1374، آموزش از راه بازی، مترجم لیلی انگجی، چاپ اول، انتشارات مدرسه، تهران
6-کمیته بین المللی المپیک(IOC)، انجمن بین المللی ورزش و امکانات سرگرمی(LAKS)، انجمن بین المللی ورزش و تربیت بدنی(ICSSPE)، 1386، اصول طراحی و ساخت وسایل بازی کودکان در پارکها، مهدکودک های و مدارس، مترجم محسن حلاجی، چاپ اول، انتشارات بامداد کتاب، تهران
7-مهجور، سیامک، 1383، روانشناسی بازی، تهران:ساسان
8- شرایدن، مری دی، 1381، بازی و رشد کودک(از تولد تا شش سالگی)، مترجم حمید شیبانی حصار، نشر تهران
9-Dudek, mark, children's spase, Elsevier-architectural press
10-شفایی، مینو، مدنی، رامین، 1389، اصول طراحی فضاهای آموزشی کودکان بر اساس مدل خلاقیت، نشریه علمی پژوهشی فناوری آموزش، جلد4-شماره2، 222-215
11-حسینی متعظ، طاهره، 1388، اهمیت بازی در قرآن، آموزش و پرورش، مشهد
12-اصغری نکاح، سید محسن، کاربرد آموزشی-ترمیمی بازی های بومی ایران در آموزش و توان بخشی کودکان دارای نیاز ویژه، تعلیم و تربیت استثنایی، 12-3
13- کافى، ج 6، ص 51، ح 2
14- مواعظ العددیّه، ص 259
15- مجمع الزوائد، ج۸، ص۱۵۹
16- دعائم الاسلام، ج1، ص194
17- بحار الانوار- جلد 43
18- المیزان، ج ۱۹، ص۱۶۴
19- وسایل الشیعه، ج۱۵، ص۱۹۳
20- مجموعه ورام، ص 80
21-زارعی، طیبه، روانشناسی بازی کودکان
22-مصطفایی، نجمه، 1390، بازی مسیری در رشد اجتماعی، روزنامه مردم سالاری، نسخه شماره 2647
23-قرآن کریم
24-نهج البلاغه
25-www.noormags.com
اشتراک‌گذاری:لینک کوتاه: https://bushehr.hozehonari.ir/s/XXS8UJK
نظرات
در حال بارگذاری…
منبع: bushehr.hozehonari.ir