لزوم گرد آوری، بررسی، تدوین، تصحیح و بازسازی نسخ‎ ‎

لزوم گرد آوری، بررسی، تدوین، تصحیح و بازسازی نسخ‎ ‎تعزیه
به قلم : علیرضا میرشکاری ـ  کارشناس ارشد‎ ‎هنرهای دراماتیک
تقدیم به: دکتر جابر عناصری

‎ ‎
هنگامی می‌توان از ویژگیها، نکته‌ها و جنبه‌های ادبی ، نمایشی و‎ ‎هنری تعزیه‌نامه‌ها سخن گفت و یا مثلاً آنها را با نمایشنامه‌های منظوم غیر مذهبی‎ ‎مقایسه نمود (کاری که تا کنون انجام نگرفته است) که نسخه‌های منظم و ویرایش شده ایی‎ ‎در دست داشته باشیم. حال آنکه متأسفانه بسیاری از نسخه‌ها چنین نیستند و غالباً‎ ‎آشفته و داری غلط هستند. این آشفتگی‌ها و نادرستی‌ها و داشتن غلط‌ها و خطاهای‎ ‎ساختاری ، املائی و نوشتاری بیشتر در نسخه‌های شهادت که مربوط به وقایع کربلا‌ست و‎ ‎پایه و اساس همه‌ی نسخه‌های دیگر نیز می باشد وجود دارد، این جاست که باید گفت یکی‎ ‎از کارهای ضروری و لازم در زمینه‌ی تعزیه خوانی و تعزیه شناسی جمع‌آوری ، چاپ و نشر‎ ‎نسخه‌های تعزیه است. لذا تلاش برای تصحیح متون نسخ تعزیه از آن جهت اهمیت دارد که‎ ‎با استفاده از نسخه‌های موجود، متنی را فراهم آوریم که در کمال نزدیکی به نسخه‌ی‏‎ ‎اصلی و خارج شده از زیر دست صاحب اثر باشد. اینجاست که تصحیح کننده برای انجام این‎ ‎مهم، باید پنج مرحله را پشت سر بگذارد. هر یک از این مراحل ممکن است متناسب با متنی‎ ‎که مورد تصحیح قرار می‌گیرد، از اهمیت بیشتر یا کمتری برخوردار باشد. مراحل مذکور‎ ‎عبارتند از:‏
الف)گرد آوری نسخه‌ها‎
‎برای تصحیح متون نسخ (تعزیه)‌باید همه‌ی‎ ‎نسخه‌های مربوط به آن به صورت مجدانه‌ای‌گردآوری شوند، مگر آنکه بدیهی باشد که‎ ‎نسخه‌ای فاقد ارزش و اعتبار است. شاید در مواردی گردآوری تمام نسخه‌ها برای محقق به‎ ‎هر دلیل امکان پذیرنباشد، ولی در هر‌حال، نهایت کوشش در‌گردآوری نسخه‌های اصیل‎ ‎ضروری است.هنگامی‌که مصحح دریابد‌که نزدیک به هشتاد درصد نسخه‌ها وهمچنین اصیل‌ترین‎ ‎و صحیح ترین نسخه‌ها در اختیار اوست، می‌تواند کار را شروع کند. زیرا چنین کاری‎ ‎بهتر از آن است که برای همیشه در انتظار گردآوردن همه‌ی نسخه‌ها باشد و متن مورد‏‎ ‎نظر نیز هرگز منتشر نشود و در اختیار علاقه‌مندان قرار نگیرد. گفتنی است که اگر متن‎ ‎معتبر دیگری از اثر در آینده و یا پس از انجام تصحیح و چاپ، یافته شود، می‌تواند‎ ‎مجالی برای مقابله‌ی مجدد باشد و طرح یافته‌های جدید را به صورت مقاله‌ای یا پیوستی‎ ‎بر متن تصحیح شده‌ی موجود، فراهم سازد‎.
‎هنگامی که همه ‌یا عمده ایی از نسخه‌های‎ ‎قدیمی و ضبط شده‌ی یک اثر مهیا باشد، بخش دشواری از کار پشت سر گذاشته شده است،‎ ‎زیرا دشواری اصلی زمانی است که نسخه‌های موجود،دارای غلط و غیر معتبر باشند و مصحح‏‎ ‎بخواهد از این نسخه‌های دارای اشتباه، متن منقح و پیراسته‌ای را عرضه دارد‎.
‎ب‎) ‎بررسی نسخه‌ها
گردآوری و بررسی نسخه‌ها در حقیقت مراحلی همزمان و مقارن با‎ ‎یکدیگرند. زیرا در این مرحله باید تصمیم گرفت که کدام نسخه‌ها باید گردآوری شوند‎. ‎این تصمیم از آن رو می باشد که هر نسخه‌ای از اثر به صرف آنکه نسخه‌ای از اثر است،‏‎ ‎نمی‌تواند قابل استفاده باشد بلکه این گردآوری نیازمند به تعمق است.‏
ج) انتخاب‎ ‎نسخه‌ی اساس
انتخاب نسخه‌ی اساس، کاری دقیق و دشوار است، زیرا مصحح در این مرحله‎ ‎تصمیم می‌گیرد که کدام نسخه را مبنا و اساس کار قرار دهد. نسخه‌ای که به عنوان‎ ‎نسخه‌ی اساس انتخاب می‌شود باید اصیل‌ترین و صحیح‌ترین نسخه باشد. نظر غالب آن است‎ ‎که نسخه‌ی اساس، نسخه‌ای است‌که در عین اینکه صحیح‌ترین است، قدیمی‌ترین هم باشد،‎ ‎ولی هرگز نباید تصور کرد که قدیمی‌ترین نسخه و به اصطلاح اَقدم نسخ لزوماً‎ ‎صحیح‌ترین نسخه است، زیرا ممکن است چنین نباشد؛ به همین دلیل مصحح نباید یکسره به‎ ‎قدیم بودن یا اقدم بودن نسخه دل ببندد و فریفته شود. قدمت نسخه معمولاً از تاریخ‎ ‎کتابت آن  تشخیص داده می‌شود، ولی‌گاه ممکن است نسخه‌ای مدتها قبل کتابت شده و سپس‎ ‎تاریخ خورده باشد، بنابراین تشخیص قدمت ، تنها با اتکاء به کتابت نسخه مشخص نمی‌شود‎ ‎بلکه مصحح باید با بررسی قرائنی از قبیل کاغذ، مرکب، شیوه‌ی خط، سبک املای کلمات و‎ ‎حتی جلد، قدمت نسخه را تشخیص دهد‎.
‎در مجموع، انتخاب نسخه‌ی اساس، و متمرکز‌کردن‌‏‎ ‎کار تصحیح بر آن، یکی از مهمترین‌ مراحل تصحیح متون است‏‎.
‎د) تکمیل نسخه‌ی‎ ‎اساس
تکمیل نسخه‌ی اساس در حقیقت، مرحله‌ی حساس و نتیجه بخش، در کار تصحیح متون‎ ‎تعزیه است. در این مرحله ممکن است به سه شیوه عمل کرد تا به نزدیکترین صورت اصیل‎ ‎نسخه، یعنی صورتی که از زیر دست نویسنده یا صاحب اثر بیرون آمده است، رسید. این‏‎ ‎شیوه‌ها شامل موارد زیر است:‏
‏1ـ آوردن نسخه‌ی اساس و درج قرائت‌های معتبر‎ ‎موجود در نسخه‌های دیگر، در‌پانویس نسخه‌ی اساس: در این حالت، مصحح از تغییر در ضبط‎ ‎نسخه‌ی اساس اجتناب می‌ورزد. اهمیت این کار درآن است که نسخه‌ای معتبر از یک اثر‎ ‎فراهم می آید و علاوه بر آن، صورتهای مختلف نسخه بدلها نیز برای دریافتهای احتمالی‎ ‎و اجتهادی خوانندگان صاحب اطلاع، به دست داده می‌شود‎.
2‎ـ تصحیح متون براساس‎ ‎تحلیلی نقادانه و متن شناسانه:‌  این روش زمانی به کار‌گرفته می‌شود که نسخه‌ای‎ ‎بسیار معتبر از اثر موجود نباشد و نسخه‌های موجود، دارای غلط و ظبط نشده باشند. در‎ ‎این شیوه مصحح باید با زبان، سبک بیان و موضوع اثر آشنایی داشته‎ ‎باشد و از التقاط‎ ‎ضبطهای موجود، بهترین و برترین شکل را به دست بیاورد‎.
3‎ـ اصلاح تغییرات عارضی در‎ ‎متن نسخ: اعمال این شیوه در مواردی است که اصلاح برخی از تغییرات عارضی در متن،‎ ‎اجتناب ناپذیر باشد. این کار زمانی صورت می‌گیرد که مصححّ به اصلاح املای کلمات و‎ ‎ارائه‌ی نقطه‌گذاری‌صحیح، و حتی در مواردی تفکیک مطالب اصلی از مطالب فرعی به کمک‎ ‎نشانه‌‌های سجاوندی می‌پردازد‎.
‎ه) شرح و تفسیر متن مصحح‎
‎هنگامی که مصحح متنی‎ ‎را اصلاح می‌کند، گاه نیاز به ارائه‌ی توجیهاتی برای موارد اصلاح شده دارد. این‎ ‎توضیحات یا توجیهات باید با رعایت اختصار نوشته شود و متناسب با نیاز خواننده باشد‎. ‎این توضیحات یا باید بسیار مختصر و به صورت یادداشت‌هایی در پانویس یا تعلیقات متن‎ ‎تصحیح شده آورده شود و یا در صورت ضرورت باید همه‌ی اطلاعات اساسی و تخصصی عرضه‎ ‎گردد .مصحح در کنار توضیحات کاملاً ضروری باید فهرستی از لغات، ترکیبات و اعلام، و‎ ‎حتی فهرستی از متن را نیز فراهم آورد‎.
‎در این گذر پراُفت و خیز  دکتر عناصری‎ ‎اذعان دارد که:‏
‏« هنوز هم تعزیه‌خوانان خبره و معروفی در گوشه وکنار ایران‏‎ ‎زندگی می‌کنند که بهترین منبع گردآوری درباره‌ی این موضوع به شمار می‌روند و هنوز‎ ‎هم هزاران نمایشنامه (شبیه‌نامه) مربوط به تعزیه وجود دارد که در آرشیو کشورهای‎ ‎خارجی خاک می‌خورد یا در صندوق‌های قدیمی روستاها و شهرکها می‌پوسد و اگر کوششی در‎ ‎دسترسی به این نسخه‌ها نداشته باشیم، در اندک زمانی جنگ های شهادت نیز از بین خواهد‎ ‎رفت.‌»‏
حال که به اهمیت جمع‌آوری نسخ تعزیه پی‌بردیم، در قدم بعدی می‌بایست به‎ ‎تدوین، تصحیح و بازسازی نسخ گردآوری شده بپردازیم، اما تدوین این نسخه‌ها همانگونه‏‎ ‎که ذکر شد، به چند صورت انجام می‌گیرد. مرحوم عنایت الله شهیدی در این خصوص اینگونه‎ ‎آورده است :‏
‏« تدوین ، تنظیم و چاپ نسخه‌های تعزیه باید در دو یا سه صورت‎ ‎انجام گیرد؛ ‏
اول ؛ متن نسخه‌ها همانگونه که هست و اجرا شده ، بدون تغییر،‎ ‎دستکاری و اصلاح اساسی چاپ شود، فقط درصورت لزوم خطاها و غلط‌های فاحش املایی و‎ ‎نوشتاری آنها تصحیح و یا در پانوشت‌ها ذکر گردد‎.
‎دوم ؛ تصحیح و مقابله‌ی دو یا‎ ‎سه نسخه‌ی همانند یک مجلس تعزیه. در این نوع گردآوری و تصحیح باید نسخه‌ای را پایه‎ ‎و اساس قرار داد و از بقیه به عنوان نسخه‌ی بدل استفاده کرد و موارد اختلاف را در‏‎ ‎یادداشت یا پانوشت‌ها ذکر کرد‎.
‎سوم ؛ که درجه‌ی عالی تدوین و تصحیح است، چاپ‎ ‎انتقادی ، تفسیری و ساختاری نسخه‌هاست که باید همه‌ی نکته‌ها و جنبه‌های ادبی،‎ ‎نمایشی، مذهبی و فنی نسخه را توضیح داد و عیب و نقص‌ها را رفع و اصلاح کرد.»‏‏
از‎ ‎لحاظ ادبی تعزیه اثریست بسی سهل و آسان  و این سهولت غالباً موجب اطناب می‌شود و در‎ ‎نتیجه در این درام‌ها، روده درازی و اطاله‌ی کلام و تکرار مکررات که گویی پایان‎ ‎ناپذیرند، بسیار است.  تعزیه متضمن ابیات زیبا و تضرعات و دعاها نیز هست که لحن‎ ‎شاعر در آن سرودها، تا حد نمط عالی اوج می‌گیرد. ما درحدود سیصد تا چهار صد یا کمتر‏‎ ‎و بیشتر، مجلس تعزیه و شبیه داریم، که برای هر یک از این مجالس شاعران و‎ ‎تعزیه‌سازان در گوشه و کنار ایران، تعزیه‌نامه‌های متعددی با سبک ها و شیوه‌های‎ ‎ادبی و نمایشی ساخته‌اند؛ چندانکه تعداد کل نسخه‌ها شاید از دو هزار یا سه هزار‏‎ ‎بگذرد، مثلاً تعزیه‌ی "خروج مختار" که در دفتر تعزیه آمده است، نسخه‌های متعددی‎ ‎دارد، حتی در یک شهر ممکن است نسخه‌های متعدد و متنوعی از این تعزیه موجود باشد‎. ‎برخی از این نسخه‌های هم موضوع و یا هم عنوان ، با هم اختلاف و تفاوت ساختاری و‎ ‎اساسی دارند، یعنی از نظر نوع شعر و ساخت و بافت نمایشی، و احتمالاً در داشتن برخی‎ ‎مضامین و فقرات یکسان نیستند، اما تفاوت و اختلاف بعضی دیگر از نسخه‌های یک مجلس،‎ ‎جزیی است، یعنی اشعار و مضامین آنها اغلب مشترک و همانند است. خاصه اگر از یک مجلس‎ ‎تعزیه جنگ نسخه و افراد آن را در دست داشته باشیم، که در آن صورت باید اشعار را‎ ‎دوباره به ترتیب وقایع تنظیم کرد و نوشت، و این کار جز با یاری و همکاری‎ ‎تعزیه‌گردان استاد و متن شناس آگاه با تعزیه ممکن نیست یا دست کم بسیار دشوار‎ ‎است.‏
دشواری دیگر انتخاب نسخه‌ی اساس و مادر است. در تصحیح یک کتاب خطی،‎ ‎گردآورنده و مصحح معمولاً چند نسخه خطی را از جاهای مختلف به دست می‌آورد و یکی از‎ ‎آنها را از لحاظ قدمت، تاریخ تحریر ، کتابت و دست‌نوشته‌ی مؤلف و‎…‎‏ معتبر و بهتر‎ ‎تشخیص می‌دهد و آن را نسخه‌ی اساس (مادر) قرار می‌دهد و از بقیه نیز به عنوان‎ ‎نسخه‌ی بدل استفاده می‌کند.‏
لیکن درتصحیح نسخه‌های تعزیه این ویژگی‌ها (کهنه‎ ‎بودن نسخه، دست نوشته‌ی مصنف و‎…‎‏ ‌) نمی‌تواند ضابطه و ملاک درستی برای ارزش و‎ ‎اعتبار نسخه باشد، زیرا اشعار تعزیه همگام و همراه با تحولات اجرایی و نمایشی آن ـ‎ ‎هر چند کند و آرام ـ تحول و تغییر یافته اند. و اشعار بی‌معنا، شکسته و نامفهوم را‎ ‎با کمک نسخه‌های بدل تصحیح می‌کند و در بعضی موارد به تصحیح «قیاسی» از اثر دست‎ ‎می‌زنند. این شیوه زمانی مجاز است که تنها نسخه‌ی موجود از اثر، دارای غلط یا بدون‎ ‎غلط باشد ومصحح می‌کوشد تا آن را به صورتی نسبتاً صحیح درآورد که این خود باعث راه‏‎ ‎پیدا کردن بعضی از ملاحظات ذوقی به طور خواسته یا ناخواسته در متن می‌شود، ولی چنین‎ ‎تصحیحی بی‌تردید اگر متکی بر آگاهیهای علمی و دریافتهای اجتهادی نباشد، نمی‌تواند‎ ‎برخوردار از اعتماد باشد‎.
 ‎گاه غور و تفحصی در مجالس تعزیه و اشعار آن، این‎ ‎واقعیت را روشن می‌کند که بخشی از اشعار تعزیه نه تنها در ترسیم سیمای اهل بیت (ع‎) ‎موفق نبوده است، بلکه چهره‌ای دیگر از این خاندان معصوم  به حاضران مجلس ارائه‎ ‎می‌دهد که با منابع تاریخی و کتب روایی نیز تطبیق نمی‌کند و باید این موارد اصلاح و‎ ‎بازنگری و تعزیه از وجود آنها پاک شود.‏
منابع و مآخذ : ‏
‏1) امامی، نصرالله ؛ مبانی و روشهای نقد‎ ‎ادبی ؛ تهران؛ نشر جامی؛ چاپ دوم ؛بهار  1378؛ ‏
‏2) عناصری، جابر؛ نمایش و‎ ‎نیایش در ایران؛ تهران؛ انتشارات جهاد دانشگاهی؛ سال 1366‏
‏3) میرشکاری،‎ ‎علیرضا، تعزیه در میناب، بوشهر، انتشارات شروع،چاپ اول، 1382‏
‏4) گلی زواره،‎ ‎غلامرضا ؛ ارزیابی سوگواریهای نمایشی؛ تهران؛ انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی؛ بهار‎ 75‎؛  ص 94‏
‏5) تقیان، لاله؛ فصلنامه‌ی تئاتر ؛ ؛ تهران؛ انتشارات نمایش‎. ‎شماره‌ی 16‏
‏6)همایونی، صادق تعزیه و تعزیه‌خوانی، تهران؛ انتشارات سروش (جشن‏‎ ‎فرهنگ و هنر) به سال 1355‏
‏7) تقیان، لاله؛  فصلنامه‌ی تئاتر؛ شماره مسلسل 20 و‎ 21 ‎دوره‌ی جدید شماره‌ی 4و5؛ تهران؛ پاییز و  زمستان 78 .‏