نظری بر عملکرد کارگردان با طراحان عناصر دیداری ...‏

نظری بر عملکرد کارگردان  با طراحان عناصر دیداری و‎ ‎شنیداری تماشاگان ‏

     علیرضا میرشکاری / کارشناس ارشد هنرهای‎ ‎دراماتیک

     
  
‎   ‎کارگردان نه فقط رهبری بازیگران و طراحی بازی را‎ ‎بر عهده دارد، بلکه از آنجا که مسئول نهایی نمایش و نحوه‌ی ارائه آن است، کلیه‎ ‎طراحان عناصر دیداری و شنیداری صحنه را  نیز رهبری و هماهنگ می‌کند. لازمه‌ی به‎ ‎عهده گرفتن چنین مسئولیتی آن است که کارگردان علاوه بر مسایل مربوط به بازیگری در‎ ‎همه امور دیگر نمایش مانند؛ ادبیات دراماتیک، ساختمان تئاتر و تغییرات تاریخی آن،‎ ‎انواع صحنه و کاربردهای آن در تأثیرگذاری بر تماشاگر، طراحی صحنه، نورپردازی، لباس،‎ ‎چهره‌پردازی، صدا و موسیقی و...آموزش دیده باشد با این همه در به روی صحنه آوردن‎ ‎نمایش او به تنهایی عمل نمی‌کند، زیرا اگر قرار باشد که کارگردان طراحی تمام امور‎ ‎مربوط به نمایش را به تنهایی انجام دهد مثل این است که بخواهد تمام نقش‌های نمایش‎ ‎را شخصاً و به تنهایی بازی ‌کند. البته این مهم غیرممکن نیست. ولی چنین اثری ناچار‎ ‎در چهارچوب محدودیت‌های فردی آن شخص باقی خواهد ماند، به این سبب کارگردان در مسیر‎ ‎کار خود از تخصص بسیاری از متخصصان دیگر نیز بهره می‌گیرد. ‏

استاد احمد دامود‎ ‎در این خصوص ادامه می‌دهد و می‌نویسد:‏
‏     «کارگردان باید مفهوم قراردادهای‎ ‎تئاتری و تأثیراتی که این قراردادها بر درک و احساس تماشاگران دارند را بداند. این‎ ‎شناخت پایه‌ای برای درک طراحی است.»(1)‏

     بدینسان آنچه حائز اهمیت است‎ ‎عموماً شامل طراحی صحنه‌نمایی، جامگان، نورپردازی، چهره‌پردازی، موسیقی و... است‎. ‎به واقع این عناصر جزو ملموس‌ترین و عینی‌ترین مواردی می باشند که کارگردان در عمل‎ ‎خود به صورت   لمس صحنه‌ای و قدرت تجسمی، کار خود را نشان می‌دهد. در اینجاست که او‎ ‎به دریافتگران می‌نمایاند؛ آیا خلاق و مبتکر است؟ و یا بر طبق سنت و تقلید از‎ ‎دیگران کار کرده است؟ کارگردان در مقام رهبر گروه اجرایی می‌بایست مناسبت هر یک از‎ ‎عناصر بکار گرفته شده در اجرا را با سبک نمایش به دقت بسنجد، و بدون شک، هماهنگی هر‎ ‎کدام از آنها را با بازی نمایشگران در نظر داشته باشد. دکتر قطب‌الدین صادقی نیز به‎ ‎این نکته اشاره می‌کند و می‌گوید:‏

‏     «این عناصر اگر چه تجسمی‌ترین و‎ ‎عینی‌ترین وجه نمایشی‌اند و بالطبع هر کدام دارای ارزش‌هایی تعیین‌کننده، اما برای‎ ‎آنکه کاربرد صحیحی داشته و در دل نمایش به طریقی صحیح عمل کرده باشند باید تماماً‎ ‎در خدمت طرح‌های کارگردانی و فکر اصلی نمایش باشند. یعنی هیچ‌کدام از نقش نسبی خود‎ ‎عدول نکرده و بر دیگر ارزش‌های دراماتیک نمایش و رابطه‌های درونی آن چیزی تحمیل‎ ‎ننمایند.»(2)‏

     ایشان در ادامه به مواردی می‌پردازد که ذکر خلاصه‌وار آن‎  ‎خالی از فایده نیست. ‏

‏     «کارگردان باید با همه توان و تلاش خود از ایستایی‎ ‎طراحی جلوگیری نماید و به یاری عملکردهای دراماتیک، ترکیبی و فصیح این چند عنصر، به‎ ‎یاری کار بازیگری شتافته و نمایش را ارزنده و پویا سازد. در این راستا طراحی صحنه‎ ‎بایستی به نوعی باشد که مثلاً بتوان به کمک نور آن را محدود یا وسیع کرد و یا به‎ ‎وسیله بدن نمایشگران شکل آن را دگرگون ساخت. مواردی دیده شده است که کارگردان حتی‎ ‎این دکور را تماماً برهنه و فقیر گرفته است تا در عوض همه ارزش‌های تجسمی را به‏‎ «‎لباس» بازیگران منتقل کرده باشد. و نیز کم نبوده‌اند طراحی‌های برجسته‌ای که در‎ ‎آنها اشیاء یا صحنه افزارهای بکار گرفته شده در صحنه،‌ گاه به صورت پراکنده یا‎ ‎ترکیبی بطور کل جای دکور را گرفته‌اند.»(3)‏

     کارگردان به هنگام کار با‎ ‎طراحان باید به خاطر داشته باشد که آنان بر حسب تخصص و نیز وظیفه‌شان، گاه ممکن است‎ ‎بیش از حد لازم از ابزاری که در اختیار دارند برای تصویرسازی استفاده کنند و دلیل‎ ‎آن را تأثیرگذاری بر تماشاگر بدانند. استاد دامود پیرامون این مطلب‎ ‎می‌نویسد:‏
‏     «بدین سبب کارگردان مسلط و آگاه، کار خود را از طریق هدایت‎ ‎تخیل طراحان انجام می‌دهد نه اینکه تحت فرمان تخیل آنان باشد.»(4)‏

     در یک‎ ‎جمع‌بندی باید گفت، تمامی طراحان، اعم از طراح گریم، نور، صحنه، حرکات موزون و‎ ... ‎هر کدام حکم دستیار این کارگردان را دارند که گاه به خاطر وسعت حیطه‌ی عملشان،‎ ‎کارگردانی بخش‌هایی از نمایش را عهده‌دار می گردند. مثلاً در نمایشی که عمل صحنه‌ای‎ ‎مبتنی برحرکات موزون است، طراح حرکات موزون همپای کارگردان لحظه به لحظه کار را‎ ‎طراحی کرده و در عین همفکری با او در انجام امور محوله کاملاً خودمختار و مستقل عمل‎ ‎می‌نماید. البته میزان این استقلال عمل برای هر کدام از طراحان، محدود به مضمون‎ ‎نمایش و تحلیل و قاعده‌های توافق شده‌ای است که کارگردان آنها را تبیین و تذکر‎ ‎می‌دهد. در هر صورت، طراحان عناصر دیداری و شنیداری با حضور در تمرینات و دنبال‎ ‎کردن تحلیل‌ها، ضمن توجه به زمانبندی کار، نتیجه فعالیت‌های خود را در اختیار‎ ‎کارگردان و گروه اجرایی قرار می‌دهند. ‏

     بدین ترتیب باید گفت صحنه مکانی‎ ‎است که اثر نمایشی در آنجا از قوه به فعل در می‌آید و از صورت‎ ‎غیرمرئی به شکل مرئی‎ ‎متجلی می‌شود. این امر در اصطلاح به وسیله‌ی آنچه که صحنه‌آرایی نام دارد انجام‎ ‎می‌گیرد و شامل تخصص‌هایی چون طراحی صحنه و دکور، طراحی لباس، موسیقی، نورپردازی و‎ ‎گریم و .... می‌شود.‏

     بدینسان در گام نخست و پس از آغاز به کار طراح صحنه،‎ ‎دیگر طراحان همچون طراح لباس و نور نیز با توجه به صحنه‌‌آرایی و رنگ‌آمیزی آن، دست‎ ‎به انتخاب لباس و نور مناسب اجرا می‌زنند، به هر ترتیب اگر کارگردان در انتخاب تیم‎ ‎اجرایی که همچون بازوان او هستند، بر هوشمندی، ذوق و وظیفه‌شناسی آنان تأکید داشته‎ ‎باشد. در حقیقت یک سوم دیگر کار را نیز به پیش برده است. ‏
     
     نمایه‎ ‎ی برداشت نامه ها
‏1ـ دامود، احمد، اصول کارگردانی تئاتر، تهران، نشر مرکز، چ‏‎ ‎دوم/1377، ص 100‏
‏2ـ صادقی، دکتر قطب‌الدین، کارگردانی در تئاتر، پیشین، ص‎ 15.‎‏
‏3ـ همان، ص 15. ‏
‏4ـ دامود، احمد، اصول کارگردانی در تئاتر، تهران،‎ ‎نشر مرکز، چاپ دوم/1377، ص 101.‏