گسست شیوه های سنتی نمایش در ایران

گسست شیوه های سنتی نمایش در‎ ‎ایران ‎

محمدصادق‎ ‎سعیدی
مسئول واحد پژوهش حوزه‎ ‎هنری استان بوشهر

گسست شیوه های سنتی نمایشی ایرانی از عصر و‎ ‎دوره ی تحول جامعه ایرانی که دچار یک تحول سریع شده است، در نظام زندگی در آن با‎ ‎نظام عصر ماقبل دوره ی مدرن به کلی متفاوت گردیده مسایل و مشکلات خاص خود را به‎ ‎وجود آورده است، که احتیاج به شیوه های جدید دارد تا بتواند با قاعده های زندگی‎ ‎دوره ی تحول امروزین جامعه ما همگام شود. جامعه ی ما، جامعه ای است سخت درحال گذر و‎ ‎تحول در همه ی ابعادش به سوی عصر مدرن و عصر ارتباطات نوین در این پروسه ی جابجایی‎ ‎سنت های نمایشی ما از این سیر تحول و حرکت بازمانده و باعث شده است که تئاتر ما سخت‎ ‎دچار تقلیدزدگی بشود و بهترین آثار اجرا شده ی چند سال اخیر تقلیدهایی دست چندمی‏‎ ‎باشد از سبک ها و نمایش های تئاتر غربی و تئاتر ما در حوزه ی تخصص و تجربه ی اهل‎ ‎تئاتر باقی بماند.‏

نمایش های سنتی ایرانی تنوع گوناگونی را از انواع نمایش ها‎ ‎تشکیل می دهد که آنها را می توان در سه شکل کلی نقالی، تعزیه و سیاه بازی دسته بندی‎ ‎نمود.‏

اما آنچه شاخص و ویژگی این گونه نمایش ها است، روح مردمی آن است که‎ ‎توانسته از ریشه های عمیق اعتقادات، آیین، فرهنگ و تاریخ این ملت سر برآورد و رشد‎ ‎کند و تکامل یابد، و همزمان با تحولات تاریخ این سرزمین پرچمدار هویت این ملت باشد‎. ‎در قرن اخیر به دلایلی که ذکر آنها خود مستلزم یک تحقیق جامع و گسترده است، سنت‎ ‎نمایشی ما از حرکت باز ایستاده که شاید عمده ترین دلایل آن را بتوان در موارد زیر‎ ‎خلاصه نمود:‏

‏1- ظهور قشر جدید در نظام اجتماعی ایران به نام "روشنفکر" که اغلب‎ ‎برخوردی نزدیک با دنیای غرب داشتند و تحصیل کرده دانشگاه ها و کالج های آن‎ ‎بودند.‏

‏2- نظام آموزشی جدید از جمله تاسیس دارالفنون چنانچه آورده اند اولین‎ ‎سالن تئاتر به سبک غربی در کنار این مدرسه تاسیس شد.‏

‏3- رواج فرهنگ چاپ و نشر‎ ‎و روزنامه‎.

4- ‎عدم توجه پادشاهان به خصوص پادشاهان پهلوی نسبت به سنت ها و‎ ‎پیشینه ی فرهنگ این مرز و بوم و گرایش آنها به فرهنگ غرب به عنوان ناجی عقب ماندگی‎ ‎ایران‎.

5- ‎رواج فرهنگ مدرنیته در تمامی شئون جامعه ایرانی‎.

6- ‎آشنایی‎ ‎ایرانیان با فرهنگ و تمدن غرب‎.

7- ‎روی کار آمدن مناسبات جدید اجتماعی و‎ ‎سیاسی‎.

8- ‎آشوب های اجتماعی، سیاسی و عقیدتی در طول تاریخ این سرزمین‎.

9- ‎رشد‎ ‎شهرنشینی و گسترش مظاهر فرهنگ و تمدن غرب‎.

10- ‎تغییر مناسبات و کارکرد واحدهایی‎ ‎همچون خانواده، آموزش و...‏

‏11- نوع حکومت جامعه ی ایرانی که بر پایه ی استبداد‎ ‎بنا شده و تک قطبی بود.‏

دلایل ذکر شده در بالا همگی باعث شدند که تحولات‎ ‎فرهنگی- اجتماعی جامعه ایرانی با قطع ریشه هایش با شتاب به سوی نظام فرهنگ غرب، با‎ ‎نگاه به افق های مدرنیته ی غربی و آرمان های آن در حرکت باشد‎.

‎اما امروزه که‎ ‎نزدیک به صد سال از آغاز این جریان می گذرد جنبش های نوینی سر برآورده که می کوشند‎ ‎سنت های گذشته را در قالب های گوناگون به کار گیرند و آنها را احیاء نمایند. اما در‏‎ ‎این میان بی شک چیزی تغییر کرده است و آن تجربه و نگاه آدم هایی است که از سنت بهره‎ ‎می جویند و آدم هایی که مخاطبین سنت ها هستند.

در این نظرگاه دیگر سنت ها الزاما‎ ‎تجلیگاه اعتقادات و بازتاب احساسات یک ملت در یک قالب نیستند بلکه چهارچوبی است از‎ ‎قالب های گوناگون هنری، فرهنگی، اعتقادی و مذهبی و... که از تاریخ گذشته و یا از‎ ‎فرهنگ های دیگر باقی مانده است. دیگر آدم با نگرش و تجربه ی انسان عصر گذشته با آن‎ ‎برخورد نمی کند. چرا که انسان دوره ی پست مدرن- دوره ی تجلی دوباره ی سنت ها و‎ ‎تعامل سبک ها- انسانی است که از یک سو می کوشد جهانی بیندیشد و جهانی عمل کند و از‎ ‎سوی دیگر جزیی نگر و علاقمند خرده فرهنگ ها هست، که علیه هرگونه قطعیت گرایی و‎ ‎روایت کلان طغیان می کند و از پذیرش آن سرباز می زند و به هر چیزی در هرکجا چنگ می‎ ‎زند. در این نظرگاه هر شکل فرهنگی و سنتی گستره ی جهانی می یابد و هیچ یک را بر‎ ‎دیگری قطعیت و برتری نیست. این رویکرد جدید بی شک ما را وا می داردکه بازنگری‎ ‎دوباره ای داشته باشیم نسبت به قابلیت ها و ویژگی های منحصر به فرد سنت‎ ‎هایمان.‏