گفت و گو با "شاهین بهرام نژاد"

گفت و گو با "شاهین بهرام نژاد" بازیگر تئاتر و داور جشنواره ی طنزوک

از ویژگی های مهم جشنواره ی طنزوک  ، استمرار آن است

تعریف شما از طنز چیست و نقش و جایگاه طنز در هنر تئاتر را چگونه ارزیابی می کنید؟

♦ طنز (‏satire‏) از دیدگاه من جریانی است که یک دیدگاه نقادانه و همراه با اصلاح اجتماعی را به نحوی که باعث خنده و سرگرمی شود، مطرح می نماید یعنی در واقع طنز وسیله است و نه هدف. در طنز    سوژه ای که مورد انتقاد قرار می گیرد ممکن است یک فرد خاص باشد یا یک تیپ یا اندیشه و یا کارکرد اجتماعی یک جامعه. گاهی نویسنده ، قهرمان اثر را به سُخره می گیرد اما مُراد او فرد یا افرادی بیرون از اثر ادبی است ؛ اما در پاسخ به بخش دوم سوال شما باید بگویم طنز، حاصل شرایط و موقعیت فردی و مکانی است. طنز ،چرخه یا مکانیزمی است که دو نیروی متضاد خنده و اندیشه آن را هدایت می کنند و این می تواند در طول نمایش تبدیل به یک فرایند شود که فکری را در ذهن مخاطب ایجاد می کند و توالی این موقعیت ها او را به خنده وامی دارد.‏

چه نمایش هایی را در بهره جویی از طنز موفق می دانید؟  

   ‏
‎♦‎‏ همان طور که گفتم این اتفاق بسیار به شرایط مکانی و موقعیت انسانی مربوط است. گاهی می خندیم و در اندیشه فرو می رویم و گاه اندیشه می کنیم و می خندیم. وقتی این چرخه را در کار نمایش به کار می بندیم، پس از آن شاهد جلوه گری طنز در هنر نمایش می شویم.‏

شما نقش آفرینی در چه نمایش هایی با رویکرد طنز را در کارنوشت هنری تان ثبت کرده اید؟ از متن های نمایشی تان با این رویکرد بگویید.‏

♦  نمایش" خواستگاری" اثر آنتوان چخوف و به کارگردانی کامل فدوی، نمایش" سُم های لعنتی" نوشته ی فرشید تربیت و به کارگردانی حیدر مظفری و نمایش های رادیویی بسیار زیادی که با رویکرد طنز در صدای مرکز بوشهر از سال 76 تا به امروز کار کرده ام. اغلب نمایش های طنز به نویسندگی و کارگردانی من بوده است.‏

دیدگاه شما درباره ی «طنز گویشی» و قابلیت استفاده از واژگان بومی در متن های طنزآمیز چیست؟   ‏

♦ به نکته ی خوبی اشاره کردید. اصولاً گویش محلی مردم استان ما به ویژه در شهرهای بوشهر و برازجان با مایه های دل انگیز طنز همراه است. جالب این که در حالات مختلف غم، عصبانیت، خشم، این طنز مایه باز جلوه می نماید. به ضرب المثل های بومی منطقه ی ما توجه کنید. بیش از نیمی از آنها چنین رویکردی دارند. کمتر ضرب المثلی است که وقتی می شنوی یا می خوانی، لبخندی به واسطه ی آرایه ی طنزی که در درونش نهفته دارد، بر لبت نقش نبندد. این یک قابلیت در گویش ماست که طنزپردازان به خوبی و با زیرکی می توانند از آن بهره برند.‏

نقدی که همواره نسبت به طنز گویشی مطرح می شود این است که این نوع طنز ، مخاطبانی محدود در یک اقلیم خاص دارد. آیا با این دیدگاه موافقید؟

♦ تا حدی موافقم. فُرم اگر در خدمت محتوا قرار گیرد اثر گذاری خود را دارد. نمایش جاودانه ی "قلندرخونه" اثر استاد صغیری را به یاد بیاورید. این نمایش آیینی است که آیین سوگواری را با حماسه ی غیرت روایت می کند. در فیلمی که از اجرای این نمایش در جشن هنر شیراز  سال 54 در دست است به وضوح می بینیم که صد در صد مخاطبان غیر بومی هستند، اما آنجا که قهرمان داستان (اکبرو با بازی علی اکبر فرجی) رو به ضد قهرمان ( کل نعیم با بازی عباس جوادی) می کند و می گوید:«سِی کی سی کی می گه نِغَل؟» شلیک خنده ی حاضران سالن نمایش را پر می کند. این چیزی نیست جز فهم مخاطب از جریان طنزی که در همین یک جمله مثل فنری که آن را می فشاری و سپس رها می کنی نهفته شده است.‏

با توجه به پتانسیل طنز پردازی در بوشهر، چرا رویکرد شبکه ی استانی  چندان به سمت تولید آیتم های نمایشی طنز نیست؟  ‏

♦ اصلی ترین دلیل ، ضعف در پرداخت متون طنز است. اما با این وجود زیاد هم غافل از این ماجرا نبوده. برای نمونه برنامه ی رادیویی "سی مو سی تو" هر بعد از ظهر با رویکرد طنز و خلق شخصیت ها و تیپ های نمایشی -که بین مخاطبان شناسنامه دار شده اند-پخش می شود. فیلم داستانی" افسانه ی 98" کار احسان عبدی پورنیز در همین راستا است. در سریال سازی  نیز می توان به مجموعه ی "کُنجیر" اثر مسعود نجف پور با بازی آقایان جوادی، قربانی، تنگستانی، غضنفر، قفلی، مکاری و... اشاره کرد. ضمن این که هر شب در برنامه های شو نشینی از توانمندی بازیگر طنز استان – حسن غلامی – استفاده شده است. در کل شبکه استانی همواره برنامه هایی در قالب طنز را پی گیری می کند.‏

به جشنواره ی «طنزوک» بپردازیم. این جشنواره و ضرورت برگزاری چنین جشنواره هایی را چگونه ارزیابی می کنید؟  ‏

♦ نوشته های بسیاری از طنزپردازان در قالب های مختلف از روی تاقچه ها برداشته می شود. آثار طنز بسیاری از طنزپردازان استان گردگیری می شود. دیده می شود، خوانده می شود، ارزیابی می شود و در صورت برخورداری از کیفیت مناسب ، چاپ می شود. این اتفاق بزرگی است . از ویژگی های مهم جشنواره ی طنزوک این است که استمرار داشته یعنی مثل بسیاری از جشنواره های مشابه، در یک دوره پایان نیافته است.‏

در جایگاه داور جشنواره ی طنزوک، کیفیت آثار ارسالی در دو دوره ی پیشین را چگونه دیدید؟

♦ آثار ارسالی در قالب های مختلف به لحاظ کیفیت نوسان های شدید و خفیف فراوان داشته اند. در بخش نمایشنامه و فیلمنامه آثار با کیفیتی خوانده می شد. گاه برای انتخاب یا رد یک اثر ، هیات داوران،ساعت ها بر سر ذره یی برتری اثری بر اثر دیگر بحث و تبادل نظر می کردند.‏

نقش حوزه هنری را در گسترش طنز ناب و معرفی طنزنویسان مستعد چگونه می بینید؟

♦ حوزه هنری که واقعاً سنگ تمام گذاشته. دست همگی درد نکند. به قول دوستان: خیلی خوب، مرد، صد سالشن، حرف نداره. حوزه هنری تَک، نی بالاترش، علی یارت.‏

کلام ناگفته؟

♦  کاش در آثار طنز آن قدر که بعد از خنده به گریه دعوت می شویم در زندگی فقط دَرِ خنده به روی خوبان روزگار باز باشد.‏

 

‏ ‏