(2)‏‎تقدس خوشنویسی و جایگاه آن در عرفان اسلامی

تقدس خوشنویسی و جایگاه آن درعرفان‎ ‎اسلامی ‏(بخش دوم)‏

 

‏ ‏
از آنجایی که خوشنویسی اسلامی‎ ‎هنری است که محدود به دین مبین اسلام می باشد و با نزول کلام وحی بر دل پاک حضرت‎ ‎محمد (ص) آغاز گردیده است دارای جایگاه خاص و ویژه ای می باشد که در دیگرهنرهای‎ ‎اسلامی بدین گستردگی نمی باشد.

همانگونه که منشاء و سرچشمه هنر اسلامی را باید در‎ ‎باطن معارف اسلامی یعنی همان جوهره پرستش و روحانیت حضرت حق جستجو کرد. معنویت و‎ ‎روحانیت هنرهای اسلامی نیز خود آموزه های فراوان اسلامی دارند چنانچه با ظهور اسلام‎ ‎و تلاش جهت زیبا نگاری کلام الهی _کتابت قرآن_ خود باعث گردید تا کلام وحی سبب اصلی‎ ‎رشد و حیاتی موثردر هنر خوشنویسی گردد.

چنانکه از همان آغاز وحی که تلاوت قرآن با‎ ‎صوتی زیبا عجین گردید، نیاز جامعه اسلامی به هنری بصری مثل خوشنویسی نیز ، این هنر‎ ‎را به بالندگی هر چه بیشتر سوق داد، چرا که این از منشاء و سرچشمه فیوضات الهی نشات‎ ‎گرفته و روز به روز جای خود را در بین عام و خاص پیدا کرده و رشد نمود.در بین‎ ‎هنرهای اسلامی خوشنویسان _ به شهادت صفحات روشن تاریخ اسلامی _ تمام تلاش و سعی خود‏‎ ‎را به کار برده تا از این لطف الهی به بهترین نحو ممکن استفاده نموده و نشان دهند‎ ‎که لایق آنند.‏

دربین آیات الهی که خوشنویسان به نگارش آن مفتخرند کلام بر حق‎ ‎بسم ا...الرحمن الرحیم می باشد چنانکه خوشنویسان هنرمند ممالک اسلامی همیشه کتابت‎ ‎آیات الهی را با نام بزرگ و بخشنده و مهربان ازلی _ حضرت حق _ آغاز نموده همچنان که‎ ‎خود قرآن این کتاب آسمانی مسلمین جهان نیز با این آیه شریف شروع گردیده است.مسلما‎ ‎کتابت هیچ یک از آیات الهی به اندازه آیه مبارکه بسم ا... مورد توجه و ذوق‎ ‎خوشنویسان قرار نگرفته والبته هم آنان و هم هنرمندان دیگر هنر های اسلامی با عشقی‎ ‎وافر به پروردگار مهربان و با تمام هستی خویش آثاری جاودان را خلق و با کمال فروتنی‎ ‎پیشکش حضرت حق نموده اند.‏

کتابت این آیه مقدس هنوز پس از چهارده قرن ، از کلک‎ ‎خوشنویسان هنرمند بر صفحه سفید کاغذ نگاشته می شود و یادآور عظمت و رحمانیت خداوند‏‎ ‎بزرگ می باشد.یکی از این خوشنویسان بزرگ _ چنانچه در بخش نخست به آن اشاره ای شد‎_ ‎ابن مقله است. او به گواه تاریخ هنرهای اسلامی اولین کسی بوده است که قانون مدون و‎ ‎زیبایی خوشنویسی را پایه گذاری نمود و اقلام سته _خطوط شش گانه _ را آفرید.

کسی که‏‎ ‎از جان خویش نیز در این راه بزرگ مایه گذاشت و آنگاه که منع نوشتن گشت ، توسط حکام‎ ‎جبار روزگار خود دست راستش بریده شد ولی از پای ننشست و نوشتن مشق عشق را از سرگرفت‎ ‎تا آنکه دست چپ او را نیز بریدندو پس از مدتی نیز سر خویش را فدای محبوب کرد.از‎ ‎دیگر بزرگوارانی که عاشقانه زیستند و خود نیز از سر سلسله داران قافله خوشنویسی‎ ‎معاصر هستند ، برادران میرخانی بودند که در مسیر ترقی این هنر ایرانی اسلامی بسیار‎ ‎کوشیدند و قرآن زیبایی بخط نستعلیق نیز از آنان به یادگارمانده است. ‏

آنچنان که‎ ‎در قبل نیز به آن اشاره شد در بین هنرهای اسلامی هنر مقدس خوشنویسی را می توان  به‎ ‎عنوان مهم ترین نمونه تجلی روح اسلامی بشمار آورد چنانکه خود قرآن نیز براهمیت‎ ‎نوشتن تاکید بسیاری نموده است از جمله :بسم ا...الرحمن الرحیم/والقلم و ما یسطرون‎ .‎‏

چنانچه در خش نخست از مولی الموحدین حضرت علی (ع) به عنوان سر سلسله دار‎ ‎خوشنویسان اسلامی یاد شد ،خوشنویسان اهل باطن نیز همه بر این باورند که میان آن‎ ‎بزرگوار و خوشنویسی سنتی این دیار نیز الفت و پیوند راز ناکی نهفته است . بطوریکه‎ ‎سلطانعلی مشهدی از بزرگان خوشنویسی شهرت قلم خود را مرهون حضرت علی (ع) می‏‎ ‎داند.باری درطی مسیر پر فراز و نشیب سیر و سلوک عرفانی خط و خوشنویسی حضرت علی (ع‎) ‎هادی و راهنمای راه و مراد حلقه بسیاری از خوشنویسان و خطاطان دوره های مختلف تاریخ‎ ‎ایران بوده است چنانکه در تکامل هنر خوشنویسی ایرانیان نقش به سزایی را ایفا نموده‎ ‎اند.‏

به عنوان مثال:«همچنین باید به خاطر داشت که چندین تن از پیشگامان زمینه‎ ‎خوشنویسی با به خواب دیدن حضرت علی (ع) نظیر میر علی تبریزی (واضع خط نستعلیق ) یا‎ ‎به خواب دیدن  حضرت خضر (ع) نظیر سلطانعلی مشهدی ، شیخ حمدلله ، هدایت شدند و اینان‎ (‎حضرت علی و حضرت خضر(ع) ) جهت و مسیر  تکامل آنان را بدیشان نشان دادند.»۱و دیگری‎ ‎اینکه « و اما خواجه جمال الدین یاقوت علیه الرحمه ، امیر المومنین (ع) را در خواب‎ ‎دید ، فرمودند : قلم را محرف قط بزن ، خط اوصاف ترشد.»۲ و یا «و چون مدتی بدین گذشت‏‎ ‎، در زمان بنی عباس شخصی مقله نام ، حضرت علی (ع) را در خواب دید و از آن حضرت‎ ‎ارشاد یافت و در خط کوفی تصرف کرد و اندکی از تدویر در آن ، خط پدید آمدو مدت خویش‎ ‎گذرانید.»۳‏‏

پس به روایت تاریخ ، خوشنویسان اسلامی مرهون راهنمایی ها و ارشادات‎ ‎آن حضرت  بوده اندو همچنین بزرگانی همچون ابن مقله ، میر عماد ، ابن بواب ، میر علی‎ ‎تبریزی و... بوده اند که با اتکا به رهنمودها و ارشادات بزرگان دین مبین اسلام و با‎ ‎صفای دل پاک خویش عالمی را به تصرف خود نمودند.‏

حال دعا می کنیم که خداوند سبحان ما را نیز‎ ‎در اندوخته این مردمان راستین شریک گرداندو تلاش ما را در جهت زنده نگاهداشتن چراغ‎ ‎این هنر قدسی مقبول بگرداند.ان شاا...‏
‏ ‏
‏ ‏
‏۱. انه ماری شمیل ، فرهنگ‎ ‎و خوشنویسی اسلامی ، ترجمه دکتر اسدا... آزاد‏
‏۲. قلیچ خانی ،رسالاتی در‎ ‎خوشنویسی ، به نقل از میر علی هروی ، انتشارات روزنه‏
‏۳.  قلیچ خانی ،رسالاتی‎ ‎در خوشنویسی ، مقاله اصول و قواعد خطوط سته ، نوشته فتح ا... سبزواری ،انتشارات‎ ‎روزنه‏
‏*منابع : کاتب حقیقی کاتب اول ( حمید عجمی ) هنرهای تجسمی ، شماره ۲۳ ،‏‎ ‎شهریورماه (۱۳۸۴) و اسماا...از دیروز تا امروز  ‏

‏ ‏
علی ایزدجو
مسئول واحد هنرهای تجسمی
حوزه‎ ‎هنری استان بوشهر