گفت و گو با "فرشید تربیت"

گفت و گو با "فرشید تربیت" نمایشنامه نویس  و داور جشنواره ی طنزوک‏

جشنواره ی طنزوک، تاثیرگذار در رواج طنز ناب

گفتگویی از " امید غضنفر "

 

• تعریف شما از مقوله طنز چیست؟
   
• ‏_ من شخصاً تعریفی مستقل از طنز ندارم و تمام تعریف من برگرفته از تعاریفی است که از بزرگان ادب و هنر ایران و جهان آموخته ام؛ کسانی که طنز را پیش و بیش از من دریافته و تعریفی از آن بیان کرده اند و من نیز برگرفته از این دیدگاه های سترگ ، باور دارم طنز، نوشته ای است که حماقت ها  را مورد نقد قرار می دهد. طنز یعنی انتقاد به گونه ای که باعث انبساط خاطر مخاطبان و سبب واکنش و تکدر خاطر انتقاد شوندگان می گردد. طنز برطرف کننده و درمان بخش عیب ها و دردهای جامعه است.‏
• شما پیشینه ی بهره جویی از طنز در نمایشنامه هایتان دارید. نقش طنز در ادبیات نمایشی را چگونه می بینید؟‏
  
• ‏_ استفاده از طنز در ادبیات نمایشی که در سال های پیش از دغدغه های من برای نگارش نمایشنامه بود از جایگاه خاصی برخوردار است که اگر با توجه به نیازهای جامعه تنظیم و پرداخت شود تأثیرات بسزایی برجای خواهد نهاد. طنز و کمدی ، پدیده ای کاملاً انسانی است، بنابراین هیچ منظره طبیعی در طبیعت یا در حیوانات خنده دار نیست. نکته ی دیگر در خصوص کمدی این است که خنده یک پدیده ی گروهی است و هرگز در خلوت و تنهایی، یک نفر نخواهد خندید چه به شکل واقعی و چه به صورت تخیلی. برای همین، خندیدن به گروه و حضور افراد وابسته است، زیرا خنده در جمع اتفاق می افتد. به قول هانری برگسون " خنده عملکرد بزرگ اجتماعی و روشی برای تصحیح جامعه است". از این رو طنز می تواند در ادبیات نمایشی ، جایگاه پذیرفته شده ای بیابد و قابل اشاعه به مخاطبی باشد که به دنبال یک یار کمکی برای نقد ناهنجاری ها می گردد .‏
  
• در تاریخ ادبیات نمایشی، نمایشنامه هایی با رویکرد طنز در چه دوره ای و در آثار کدام نمایشنامه نویس شکل گرفته است؟ ‏
  
• ‏ _  سرآغاز طنز در ادبیات نمایشی، یونان باستان است. کلمه «ایرونیا» (‏eironeia‏)، صفتی بود برای بیان گفتار یکی از شخصیت های کمدی یونان قدیم معروف به «ایرون» (‏eiron‏). این شخصیت از ویژگی هایی برخوردار بود که می توان به  بدسرشتی و زیرکی باطنی او اشاره کرد و این که همیشه در نبرد با شخصیت «الازون» (‏alaxon‏) مغرور و احمق بود و به طور معمول سلاح او در این نبرد، نیرنگ و پنهان کردن قدرت و زیرکی خود از دیگران بود. نگارش نوشته های طنزآمیز در جهان، برای اولین بار از سوی شاعران و نویسندگان یونانی و رومی آغاز شد، از مشهورترین شخصیت های آن دوره می توان به: آریستوفان (448-388 ق.م) ، هوراسیوس  (8 -65ق.م) و جوفینال (60- 140ق.م) اشاره کرد.در قرون وسطی نیز می توان آثار طنز را در بعضی از داستان های «کانتربری» نوشته ی «چوسر» و در عصر نهضت در نوشته های «رابله» و اثر مشهور «سروانتس» یعنی «دن کیشوت» مشاهده کرد.‏
  در عصر حاضر، طنز به عنوان هنری قائم به ذات، جایگاه خود را در ادبیات غربی یافته و ادیبان برجسته آثاری ارزشمند در این عرصه خلق کردند نظیر: آنتوان چخوف، آناتول فرانس، برنارد شاو، ادوارد آلبی و گونتر گراس.‏
  
• درباره ی رواج طنز در ادبیات ایران بگویید؟
  
• ‏-با گسترش روابط با کشورهای اروپایی و اعزام دانشجویان ایران به اروپا و آشنایی آنها با ادبیات و تمدن اروپا و ترجمه کتاب هایی از زبان های مختلف، " رمان"  و انواع ادبی دیگر چون "داستان کوتاه" و "نمایشنامه"  نیز در ایران تجربه شد ورواج یافت. از ترجمه ها می توان به "حاجی بابای اصفهانی"  نوشته ی "جیمز موریه" ترجمه "میرزا حبیب اصفهانی" اشاره کرد که شرح حال خصوصیات زندگی و عادات اجتماعی ایرانیان با نثری جذاب و گیرا نوشته شده است. در داستان کوتاه از "محمد علی جمالزاده"  پدر داستان نویسی ایران باید نام برد که آغازگر شایسته ی این شیوه نوین در ایران بود. اولین آثار او با نثر زیبا و فصیح جزء بهترین های او هم هست؛ مثل: "فارسی شکر است"، "سر و ته یه کرباس"و "تلخ و شیرین" .‏
   این روند در آثار صادق هدایت چون "بوف کور"و "زنده به گور" و نیز "سنگ صبور" صادق چوبک و "غرب زدگی" جلال آل احمد و نیز اثر معروف "دایی جان ناپلئون" ایرج پزشکزاد  ادامه یافت. نمایشنامه نیز کم و بیش با ترجمه ی نمایشنامه های مشهور اروپایی در ایران تجربه شد. نمایشنامه های "بقال بازی در حضور" نمایشنامه ای که رویکرد آن انتقاد به "ناصر الدین شاه" است و شخصیت اصلی اش کریم شیره ای، از شخصیت های محبوب ناصرالدین شاه در دربار است؛  نمایشنامه ی "سرگذشت وزیر سراب" آخوندزاده که از حکومت و ریاکاری و تزویر مامورین دولتی انتقاد می کند و نمایشنامه ی معروف "جعفر خان از فرنگ آمده" از حسن مقدم که غرب زدگی و زبان پر از اصطلاحات فرانسوی بعضی جوانان فرنگ رفته را به باد انتقاد می گیرد از جمله این نمایشنامه ها محسوب می شوند. البته بسیاری از این نمایشنامه ها ترجمه ی آثار اروپایی است که تقریباً اکثرشان مجال حضور در صحنه نمایش را نیافتند.‏
  از میرزا فتحعلی خان آخوندزاده، میرزاآقا تبریزی، میرزا احمدخان کمال الوزاره محمودی، مؤید الممالک فکری ارشاد، از میرزاده عشقی، حسن معاصر، رضا کمال شهرزاد، حسن مقدم، ذبیح بهروز، سید علی خان نصر و صادق هدایت (البته فقط بایک نمایشنامه ی طنز به نام افسانه آفرینش) می توان به عنوان اولین نمایشنامه نویسان طنز ایران نام برد و سپس به نام و آثار نمایشنامه نویسانی که در این عرصه قلم زدند همچون بهرام بیضایی، علی نصیریان، غلامحسین ساعدی، بیژن مفید و اکبر رادی اشاره کرد.‏
  باید از نمایشنامه نویسان دیگری نیز همچون عباس نعلبندیان، محمود استاد محمد، محمد چرمشیر، فرهاد آییش، حمید امجد، حسین کیانی، علیرضا نادری، کورش نریمانی، نادر برهانی مرند، جلال تهرانی، حسن وارسته و محمد یعقوبی به عنوان کسانی که بعد از انقلاب در حیطه نمایشنامه نویسی طنز، حداقل یک بار و گاه بسیار خود را آزموده اند و تجربیات خود را در این عرصه به نمایش گذاشته اند یاد کرد.‏
  
• آیا پژوهشی درباره ی  تاریخچه ی طنزدر تئاتر نگاشته شده است؟
  
• ‏_ بدون شک پژوهش در خصوص طنز صورت گرفته است ولی متاسفانه همگی در حد یک مقاله  مانده اند. پژوهشی که توانسته باشد قدرت و ویژگی های یک کتاب و منبع به طور مستقل را داشته باشد نگاشته نشده و تنها در فصلی از آثار مربوط به تاریخچه ی ادبیات نمایشی، اشاره ای نیز به تاریخچه ی طنز شده است.‏

 

 

• تفاوت طنز در آثار نمایشی ابزورد و آثار نمایشی رئال را بیان کنید.‏
  
• ‏-تئاتر ابزورد به لحاظ مضمونی، تئاتری است که بیش از هر چیز بر بی اعتقادی، وحشت، عدم اعتقاد، پوچی، بیهودگی، بی هدفی و گم گشتگی استوار است. تئاتری که امید در آن معنا و مفهومی ندارد؛ زیرا هدفی وجود ندارد که امید رسیدن به آن وجود داشته باشد، اعمال ما هم بی دلیل و اتفاقی است.‏
  ‏" معنا باختگی زندگی انسان تا حدی ناشی از مجبور شدن او به ادامه هستی بدون فردیت در جامعه ای ست که هیچ گونه مراوده چشمگیری در آن صورت نمی گیرد. فقدان فردیت در تمدن مدرن و هرج و مرج و سرگردانی انسان مدرن از مضامین دیگر تئاتر ابزورد هستند."  

 ‏به تعبیری می توان این خصوصیات آثار ابزورد را نوعی طنز سیاه دانست که اصلاً دلش نمی خواهد مخاطبش رابخنداند، گرچه بسیاری از نویسندگان ابزورد می کوشند برای کاستن تلخی های طنزشان مقداری چاشنی خنده نیز به آن بیفزایند. مثل اوژن یونسکو و بکت ، اما در نمایشنامه های رئال این گونه نیست.‏

نویسنده ی رئالیست کسی است که ظاهراً در انتخاب امور زندگی جانب داری خاصی نشان نمی دهد، بلکه صحنه ها و آدم ها را چنان که چشم می بیند توصیف می کند. اما در واقع، از آن جا که هنر همیشه مستلزم انتخاب است در زمینه نقد هنر هم هنری رئالیستی است که می کوشد به هر وسیله ای که شده معنی هیات ظاهری اشیاء را نمایش دهد و چنین هنری مانند فلسفه ی رئال مبتنی بر اعتقاد ساده به واقعیت عینی اشیا خواهد بود.رئالیسم یا واقع گرایی، شیوه ای است که در آن هنرمند باید درنمایش طبیعت (طبیعت بدون انسان و با انسان) از هر گونه «احساس گرایی» خودداری کند. از این رو طنز در آثار نمایشی رئال باید عین واقعیت زندگی اتفاق افتد و زشتی ها را آنچنان که هستند باید به مخاطب معرفی کرد تا کسانی که مورد گزش طنز قرار می گیرند، واقعاً دردشان بگیرد.‏

• از ضرورت برگزاری جشنواره هایی نظیر جشنواره ی  طنزوک بگویید.‏
  
• ‏-از آن جا که در استان بوشهر هنرمندان طنز پرداز بسیاری وجود دارد که تا کنون به دلایلی نتوانسته اند توانمندی خود را در این عرصه نمایان کنند، وجود این گونه جشنواره ها و به وجود آوردن چنین فرصت هایی می تواند به آن ها کمک کند که هم از انزوا بیرون آمده و هم خود را در میان دیگر هنرمندان محک بزنند و جایگاه حقیقی شان را بازیابند. جشنواره ی طنزوک به عنوان یکی از بهترین فرصت ها برای دوستان طنز پرداز به شمار می رود که تاثیر زیادی در ایجاد روحیه ی طنز نویسی استان داشته است.‏
  
• امسال سومین دوره ی جشنواره طنزوک راشاهد خواهیم بود. آثار ارسالی  و کیفیت برگزاری دو  جشنواره ی پیشین را چگونه ارزیابی می کنید!‏
  
• ‏-جشنواره ی طنزوک هنوز در مرحله ی نوپایی است و از تاثیرات این نوپایی می توان به ناشناخته ماندن آن در میان طنزنویسان اشاره کرد. دو دوره ی قبل آثاری به دبیرخانه جشنواره رسید که هنوز آن پختگی لازم را نداشتند گرچه در میان آن ها آثاری برجسته و قابل تقدیر به چشم می خورد که این برجستگی در جشنواره ی دوم گستره ی بیشتری یافت و شامل آثار بیشتری شد. اما در مورد نحوه ی برگزاری باز هم به دلیل نوپا بودنش و این که معمولاً در سال های اولیه پاره ای از عملکردها برای کسب تجربه است، تجربه سال اول به بهتر شدن در سال دوم کمک کرد و جشنواره ی بهتری برگزار شد و بدون شک این دو مرحله به مرحله ی سوم کمک خواهد کرد تا زیباتر و مفیدتر برگزار شود.‏
  
• جشنواره سوم چه زمانی برگزار خواهد شد و چه تعداد آثار به دبیرخانه ارسال شده است؟
  
• ‏- زمان برگزاری این جشنواره طبق تقویم زمان بندی شده دفتر طنز حوزه ی هنری برگزار خواهد شد و اما آثار ارسال شده به جشنواره ی طنزوک امسال بیشتر از سال گذشته بود، مخصوصاً در قسمت داستان طنز آثار متعددی داشتیم که همگی از کیفیت بالایی برخوردار بودند. در قسمت شعر هم آثار فراوانی از شاعران طنز نویس داشتیم که باز هم نسبت به سال گذشته از لحاظ کمیت و هم از لحاظ کیفیت، برتری خاصی داشت. در بخش های نمایشنامه ، فیلمنامه و پژوهش نیز آثاری به دست ما رسید که نسبت به سال های پیش برتری احساس می شد.‏
  
• دیدگاه شما نسبت به نقش حوزه ی هنری و همچنین مطبوعات در گسترش طنز ناب و معرفی طنزنویسان مستعد چیست؟
  
• ‏-برای نوشتن طنز ابتدا باید جهشی از درون طنزنویس صورت پذیرد، ولی به محض پیدایش اثر طنز، رسیدن این اثر به دست مخاطب از اهمیت والایی برخوردار است. برای رسیدن پیام طنز نویس به مخاطب، واسطه هایی وجود دارد که می تواند وصول آن را سهل یا ممتنع کند. حوزه ی هنری به عنوان یک واسطه، بنا به رسالتی که تحت عنوان متولی برگزاری جشنواره ی طنز نوشتاری دارد، با برنامه ریزی های دقیق و اصولی و با یک نگاه حمایتی به طنز نویسان استان می تواند در شکوفا کردن استعدادهای آنان سهم خوبی داشته باشد.در این میان، مطبوعات نیز‎ ‎به عنوان قوی ترین واسطه ی پیام رسانی، می توانند با شناسایی طنزنویسان و جذب و چاپ آثار آنان، و همچنین تشکیل نشست های تخصصی در این خصوص به پرورش و تقویت طنز و طنز نویسی بپردازند.‏
  
• در عرصه ی  تئاتر چه برنامه هایی برای آینده دارید؟‏
  
• ‏-در حال حاضر مشغول نگارش چند متن نمایشی هستم که احتمالاً تا چند ماه آینده برای تمرین و اجرا به روی صحنه آماده خواهند شد. دو نمایشنامه هم آماده ی اجرا دارم که البته به سفارش دوستانم در استان سیستان و بلوچستان و استان هرمزگان ارسال کردم که امیدواریم برای اجرا برسند.‏
  
• از گروه نمایشی "خاک"  بگویید . این گروه در چه سالی و با حضور چه هنرمندانی شکل گرفت؟
  
• ‏- در سال 1375 با تشکیل گروه نمایشی و اجرای نمایش " مگه ما آدم نیستیم" نوشته ی غلامحسین دریانورد و کارگردانی دوست خوبم حیدر مظفری و بازی دوست عزیزم جهانشیر یاراحمدی و سرکار خانم شعله عباس زاده و با کمک دوستان دیگری که جزء عوامل گروه بودند همچون یاران مهربانم علیرضا فرشادپور و وحید امینی زاده تصمیم به تشکیل گروهی ثابت دارای یک منشور و اساسنامه- که ابتدا شکل مرامنامه داشت- گرفتیم . در سال 86 با دوستان موفق شدیم اساس نامه ای تنظیم و در سال بعد به تصویب سازمان ملی جوانان برسانیم که در سال های بعد با توجه با فعالیت های نمایشی که داشتیم تعداد اعضاء بیشتر شد.‏
  
• گروه نمایشی خاک علاوه بر نمایش ، پژوهش های ارزنده ای نیز انجام داده است .لطفاً توضیحاتی در این راستا بیان نمایید.‏
  
• ‏-گروه تئاتر خاک پس از ثبت اساس نامه تصمیم به عملی کردن فعالیت های هنری خود گرفت و اعضای آن با شرکت در کنکور هنر وارد دانشگاه تئاتر بوشهر شدند و هم اکنون مقطع کارشناسی ارشد را پشت سر می گذارند. در این زمان انجام فعالیت های پژوهشی یکی از راه های بالندگی این گروه محسوب می شد که تیم پژوهشی گروه که جهانشیر یاراحمدی مسئولیت آن را برعهده داشتند ، توانست طی سال های اخیر به عنوان یکی از موفق ترین پژوهشگران برتر کشوری شناخته می شود.‏
  
• کلام آخر؟
  
• بهترین کلامی که می شود برای پایان انتخاب کرد، آرزوی توفیق برای شما و تمام دوستانی است که طنز و طنز نویسی را جدی می گیرند .     ‏