کشتی پرسپولیس اولین ناو جنگی ایران در خلیج فارس
در دوره قاجار، زمانی که ناصرالدین شاه با مداخلات بی رویه دو دولت روس و انگلیس مواجه گردید، تصمیم گرفت تا روابط خود را با دولت آلمان گسترش دهد...
کشتی پرسپولیس اولین ناو جنگی ایران در خلیج فارس
در دوره قاجار، زمانی که ناصرالدین شاه با مداخلات بی رویه دو دولت روس و انگلیس مواجه گردید، تصمیم گرفت تا روابط خود را با دولت آلمان گسترش دهد; شاید از این طریق از نفوذ دوکشور مذکور بکاهد. ناصرالدین شاه در سفرهای اول و دوم خود به اروپا در سالهای 1873 م / 1290 ه' .ق و 1878 م / 1295 ه' .ق از کشور آلمان بازدید کرد و مذاکراتی با ویلهلم اول‌امپراطور آلمان و بیسمارک صدر اعظم توانمند آن کشور انجام داد. وی در ضمن این مذاکرات، علاقه خود را به گسترش و تقویت روابط دو کشور ابراز داشت. در زمان اقامت ناصرالدین شاه‌در آلمان عهدنامه مودت و تجارت و سیر کشتی‌ها بین ایران و آلمان در 11 ژوئن 1873 م / 1290 ه' .ق به امضاء رسید.(1)
در سال 1883 م / 1301 ه' .ق، علیقلی خان مخبرالدوله عازم برلین گردید. وی حامل نامه‌هایی از طرف ناصرالدین شاه برای ولیعهد آلمان و بیسمارک بود.
هدف از نگارش این نامه‌ها توسعه روابط بین دو کشور، تأسیس سفارتخانه در پایتخت‌های یکدیگر، ساخت راه آهن توسط کمپانی‌های آلمانی و استخراج معادن ایران زیر نظر مهندسین‌آلمانی بود; که متعاقب ارسال آن نامه در سال 1885 م / 1303 ه' .ق دو دولت تصمیم به ایجاد روابط سیاسی و تأسیس سفارتخانه در پایتخت‌های یکدیگر گرفتند. متعاقبامیرزا رضاخان‌گران مایه (مؤیدالسلطنه) از طرف ناصرالدین شاه به عنوان اولین سفیر ایران در آلمان عازم برلین گردید و گراف فن برانشویک نیز به عنوان ایلچی مخصوص و وزیر مختار امپراطور آلمان‌به ایران آمد و به تأسیس سفارتخانه در تهران مبادرت ورزید.(2)
شایان ذکر است که رابطه ایران و آلمان بعد از دومین سفر ناصرالدین شاه به اروپا گسترش بیشتری یافت، تا آنجا که دو کشور روابط کامل دیپلماتیک برقرار کردند.(3) در سال 1885 م /1303 ه'..ق ناصرالدین شاه تصمیم گرفت تا نسبت به خرید ناو جنگی از آلمانی‌ها و استقرار آن در بوشهر اقدام نماید. وی صنیع الدوله را مأمور انجام این کار کرد. آنگاه ساخت این کشتی‌هادر بندر برمن آغاز گردید.(4)
بنا بر این مدتی بعد ایران یک کشتی 600 تنی به نام پرسپولیس و یک کشتی 250 تنی به نام شوش از دولت آلمان خریداری کرد و سفارش چند کشتی دیگر را هم به کارخانه‌های کشتی‌سازی برلن داد.
مخبر السلطنه می‌نویسد که برادرش مرتضی قلی خان مأمور این خدمت شده و کارخانه آلمانی متعهد شده بود که کشتی بسیار خوبی در حدود سفارش تهیه نماید. از اسناد و مدارک تاریخی‌چنین بر می‌آید که ساختار کشتی، نظامی ـ تجاری و دارای پنج توپ و بیست و پنج تفنگ بود.
کشتی پرسپولیس اولین ناو جنگی بود که دولت ایران وارد خلیج فارس نمود. در آغاز کارکنان و خدمه این کشتی از صاحب منصبان نیروی دریایی آلمان بودند. بعد از مدتی چند نفر ایرانی که‌از امور دریانوردی اطلاعاتی داشتند، سکان داری کشتی را به عهده گرفتند. همانگونه که روزنامه مظفری می‌نویسد اولین رئیس ایرانی این کشتی جناب احمد خان دریابیگی بود که ازروسای قشون و از شاگردان پیاده نظام مدرسه دارالفنون به شمار می‌رفت و به دلیل لیاقتی که از خود ابراز داشته بود، به ریاست کشتی پرسپولیس منصوب گردید.
امور مکانیکی کشتی به عهده فردی به نام اندروس بود. اندروس به مدت 16 سال مسئولیت اداره مکانیکی کشتی پرسپولیس را بر عهده داشت، تا اینکه در دوره مظفرالدین شاه مسؤولین‌حکومتی تصمیم گرفتند برای تنظیف و تعمیر کشتی مذکور آن را به بمبئی روانه نمایند. بر اساس گزارش روزنامه مظفری در آن زمان مبلغ نود هزار روپیه صرف تعمیر آن کشتی شد.(5)
بعد از احمد خان دریابیگی ریاست کشتی برای مدتی به سالار معظم حکمران کل بنادر و در غایت به آقای متین السلطنه نایب اول گمرکات بنادر خلیج فارس و امیر البحری کشتی‌پرسپولیس واگذار گردید.
تعداد کارکنان این کشتی قریب یکصد نفر بود که شامل صاحب منصبان، ملوانان و دیگر کارکنان کشتی می‌شد.
کشتی پرسپولیس که سالها در خدمت حاکمان کل بنادر و جزایر خلیج فارس (بوشهر) قرار داشت، علاوه بر فعالیت‌های تجاری، برای سرکوب قیام‌های مردمی در اقصی نقاط بنادر جنوبی‌ایران هم مورد استفاده قرار می‌گرفت.
شایان ذکر است که نام این اولین کشتی جنگی ایران در خلیج فارس در اسناد و مدارک تاریخی دوره قاجار به ویژه در اسنادی که مرتبط با فعالیت‌های در یایی حکمرانان بنادر می‌شود، به وفور دیده می‌شود. در این جا به نمونه‌ای از آن اسناد اشاره می‌نمایم:
در همان روز خبر رسید که دریابیگی از حسن باکشو ]بخشو [مطالبه خسارت و چیزهای دیگر کرد. چون از او جوابی نرسیده ده انبارک را به توپ بسته و متصرف شده و حکم کرده است که‌مقدار زیادی از درخت‌های نخل را که قیمت آن تقریبا دو هزار تومان بوده است برای جریمه ببرند.
و نیز راپورت داده شد که از اول ماه ژوئیه ]ده تیرماه[ دریابیگی نظر به اینکه رئیس علی پولی را که دریابیگی از او مطالبه می‌نماید قبول نکرده خیال دارد دلوار را مورد حملات خود قرار بدهدو به پرسپولیس کشتی فرمان داده در همان روز حرکت و از طرف دریا با او همراهی نماید.(6)
کشتی پرسپولیس که معمران بوشهری از آن به نام پاچم‌پولیس یاد می‌کردند، سالها در کنار ساحل عباسک به گل نشسته بود. گاهی اوقات صیادان بوشهری با قایق‌های خود در کنار آن‌کشتی بزرگ پهلو می‌گرفتند و به صید ماهی مشغول می‌شدند.
پیکر عظیم الجثه این ناو بزرگ در آن زمان که هنوز دیوار نامتناسب اداره بنادر و کشتیرانی منظره زیبای ضلع شرقی بوشهر (روبروی محله جبری) را مسدود نکرده بود، دیدنی و پر رمز و رازمی‌نمود. شاید کمتر شهروند بوشهری اطلاع داشت، که این کشتی اولین جهاز شاهی عصر ناصری است که دولت علیه وقت ایران به این بندر آورده بود. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی‌عده‌ای سودجو و صاحب زر و زور از غفلت برخی مسئولین فرهنگی وقت بوشهر سوء استفاده کرده برای فروش پیکر آهنین آن کشتی اقدام به انهدامش کردند و بدینسان بود که این اثرارزشمند تاریخی دوره قاجار نیز به صفحات تاریخ پیوست.
پانوشت:
-1 مهدوی، عبدالرضاهوشنگ ،تاریخ روابط خارجی ایران، انتشارات امیر کبیر، تهران، چاپ چهارم، 1369، ص 277.
-2 هدایت، محمدتقی مخبرالسلطنه، گزارش ایران، نشر نقره، تهران، چاپ دوم، 1363، ص 48.
-3 مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، ص 2.
-4 هدایت، پیشین، ص 126.
-5روزنامه مظفری، شماره نهم، سال 1320، ص 52.
-6 کتاب آبی، به کوشش احمد بشیری، نشرنو، 1363، ص 40.
نظرات
در حال بارگذاری…
منبع: bushehr.hozehonari.ir