پیش درآمدی بر پیدایش خط

پیش درآمدی بر پیدایش خط

تحقیق و پژوهش : علی ایزدجو

خط و کتابت از ابتدای پیدایش بشر به عنوان ابزاری برای ارتباط بهتر انسان ها اختراع گردید. به نقل از تاریخ هنر، در حدود 22 هزار سال پیش، بشر در غارهای «لاسکو» نخستین تصاویر از زندگی و احوال پیرامونش را ترسیم کرد. از آن پس 17 هزار سال طول کشید تا هنر خط و نگارش و کتابت، به مثابه شگفت انگیز ترین اختراع بشر،‌پدید آمد.

بدین ترتیب احتمال آن می رود که انسان های نخستین علامت های به کار برده شده ی خود- که پایه گذار انواع خطوط امروزی به شمار می رود- را در ابتدا به منظور حفظ حکایت ها و آیین و رسوم سنتی به کار          می برده اند. ده ها هزار سال تصاویر و علامت گونه ها به عنوان شناخت پیام های ساده و روزمره به کار می رفت. قطعاً در این مسیر زحمات بسیار کشیده شده است و مانند هر شاخه یی از هنر، تاریخچه ی هنر خوشنویسی و کتابت نیز مسیر طولانی ای را پیموده تا امروزه به دست ما رسیده است.‏

بعدها این خطوط دارای قاعده و اصولی خاص شدند که به پیدایش خطوطی رایج انجامید از جمله خط هیرو گلیف و خط میخی. در حدود هزار سال قبل از میلاد انقلابی بسیار شگرف در تاریخ خطو نوشتار رخ داد و آن اختراع الفبا بود. سرمنشاء این پدیده را فینقی ها می دانند که در کرانه ی باختری مدیترانه تا آفریقای شمالی، جنوب اسپانیا،‌سیسیل و دیگر نقاط جهان پراکنده بودند. در این میان یکی از ویژگی های مشترک خطوط رایج آن زمان مانند میخی،‌هیروگلیف و حتا چینی این بود که هر سه خط می توانستند هجاها را نیز آوا نویسی کنند، بنابراین خواندن این خطوط مستلزم آشنایی کامل با شمار زیادی از علامت ها بود. اما پس از اختراع الفبا به عقیده ی اندیشمندان و اهل فن فقط ظهور الفبا بود که سبب شد مردم عادی هم بتوانند به خواندن و یادگیری دست یابند.‏

مختصری در باب اهمیت خط در اسلام‏

خوشنویسی، گرانبها ترین و معنوی ترین میراث هنری اسلامی که در رواج آن اکثر کشورهای اسلامی سهمی بسزا و موثر داشته و در عین حال جامع ترین و فراگیرترین هنرها در بین جوامع اسلامی می آید که از قداست بالایی نیز برخوردار است. اگر چه این هنر سابقه ای دیرین در تاریخ بشر دارد،‌قطعاً پس از دین مبین اسلام و تحت تاثیر کتابت قرآن و نوشتن ادعیه و جملات بزرگان، اشعار عرفانی و تزیینات معماری و هنرهای سنتی تکامل یافته است. از این رو این هنر در تمامی ملل اسلامی از اهمیت والایی برخوردار است.

علاوه بر این توصیه رهبران دینی به خصوص حضرت محمد (ص)‌ و ولی و وصی ایشان حضرت علی (ع)‌در اهمیت و توجه به این هنر  موجب توجه بیشتر مسلمانان به هنر خوشنویسی شد، به نحوی که در گذشته برای آموزش،‌فرزندان خود را از کودکی به مکتب خانه می فرستادند و از همان ابتدا هم زمان با یادگیری کلام وحی با کمک قلم بر روی الواح خوشنویسی حروف را نیز یاد می گرفتند و همین امر یکی از راه هایی بود که خوشنویسی و کتابت را در بین ملل اسلامی رواج داد. از این رو شاید بتوان گفت کامل ترین و اولین هنری که در بین کشورهای اسلامی راهه یافت،‌هنر خوشنویسی است حتا می توان از آن به عنوان رمز وحدت و ارتباط فرهنگی نیز یاد کرد.‏

پیشینه تاریخی بوشهر

بر اساس کاوش های باستان شناسی در دوره ی عیلامیان (هزاره دوم و بخشی از هزاره اول ق.م) لیان که بر سر راه «شوش» به «موهنجودارو» قرار داشته، پل ارتباطی عیلامی ها با نواحی اقیانوس هند و جنوب شرقی آسیا بوده است. بوشهر تاکنون نام های گوناگونی را بر خود دیده است. در دوره ی عیلامیان آن را «لیان» و در زمیان ساسانیان «بخت اردشیر» و «ریواردشیر» نامیده اند و در دوره ی اسلامی، ریشهر، راشهر و ابوشهر نامیده شده است. به گواه تاریخ: « خط و نوشتار در بین النهرین، سرزمینی بین دو رودخانه ی دجله و فرات آغاز شد.

این منطقه از خاورمیانه که از خلیج فارس به سمت شمال تا بغداد (پایتخت عراق امروزی) امتداد می یابد، در حدود سه هزار سال ق.م  به دو ناحیه ی سومر در جنوب و کلده در شمال تقسیم می شد.» این در حالی بود که سالیانی بعد از آن خط میخی در سرتاسر بین النهرین انتشار یافت و کشورها و سرزمین های همسایه نیز از آن استفاده نمودند تا آنجا که در سراسر دنیا، مردمانی که خط را موهبتی آسمانی می پنداشتند، احوال و آثار گذشتگان و حتا زمان خود را ثبت کردند و این آثار را بر روی سنگ،‌گل رس و یا پاپیروس حک و یا کتابت نمودند. بوشهر یا همان لیان،‌ پلی بین این فرهنگ ها و تمدن ها بوده است،‌پس خطی مثل خط میخی به سرعت در آن فراگیر شد. در این راستا کاتبان لیانی سهمی بسزا در انتقال این خطوط و فرهنگ رایج آن زمان داشته اند.‏

والتر هینتس نویسنده ی کتاب «دنیای گمشده عیلام» این چنین از کاتبان لیان سخن به میان می آورد:‏
‏«متاسفانه نوشتار خطی عیلامیان «عیلامی» کوتیک اینشو شیناک در حدود 2220 ق.م از بین رفت. به تدریج خط سومری- بابلی که عاقبت به خط میخی معروف ممنتهی شد،‌جانشین آن شد. تاثیر این نوع نوشتار بر عیلام، در قرن بیست و چهارم و حتا بیست و پنجم ق.م شروع شده بود،‌همچنان که در قسمتی از سنگ نبشته ی کشف شده در لیان( در کنار خلیج فارس‌) قدیمی ترین از اینن نوع نشان داده است اما حتا همین جزء‌ کوچک یک متن عیلامی در کتیبه ی تک خطی آکادی نیز، برخی ویژگی های سبکی را در شکل گیری علایم بیان می کند.

از این رو حکاکان لیانی آنچه را از خارج به دست آورده بودند،‌با سلیقه خود منطبق می کردند، یک رفتار مشخصه عیلامی از آن پس تا غروب امپراطوری در 640 ق.م، خط میخی آکادی به طور مدام به میل شخصی  عیلامی ها تغییر داده شد. بالاتر از همه این امر را می توان در شیوه هایی دید که مکتب های حکاکی عیلامی از آن طریق آنچه را که از بین النهرین به وام گرفته بودند، متحول می کردند. بر همین اساس می توان گمانه زنی نمود که کاتبان لیانی در آن زمان حتا رسم الخطی مختص به خود داشته و همچنین قبل از آن نیز با خط و نگارش آشنایی کامل  داشته اند و در پی زیباتر نگاشتن خطوط به خصوص خط میخی بوده اند و از بعد زیبا شناسی به آن نگاه می کردند. در بحث کتابت در لیان «موریس پزار» در سال 1914م به همراه گروهی از باستان شناسان پس از کاوش های بسیار لوح هایی آجری در لیان کشف کردند که یکی از این لوح ها الفبای اکدی- سومری به زبان عیلامی بود.

سیدقاسم یاحسینی  در کتاب «تاریخ 5000 ساله نگارش و کتابخانه ها در بندر بوشهر» می نویسد: «ظاهراً اولین نمونه ی این الفبا (الفبای اکدی- سومری به زبان عیلامی) در شهر لیان کشف شده و این نشان می دهد که کاتبان لیانی خط تصویری را از آکدی ها و سومری ها اخذ کرده اند ولی به همین تقلید صرفاً اکتفا نکردند. آنها خط تصویری سومری را تکامل بخشیدند،‌آن را هجایی کردند و تا مرز خط میخی پیش بردند. بنابراین لیان را باید پیشتاز ابداع خط میخی در عصر عیلام به شمار آورد.

نقشی که در تاریخ و تکامل خط در ایران زمین منحصر به فرد و یگانه است.»از آن عصر که بگذریم در بوشهر (لیان) به جز کتیبه هایی که از دوران مختلف به جای مانده است از جمله دوره های عیلامی، ساسانی و هخامنشی آثاری از خط و کتابت نیز بر روی اشیای دیگر به چشم می خورد از قبیل سکه، سفال و اشیای زینتی. در سده های اخیر نیز شاهد آن هستیم روزنامه هایی چاپ شده که به غیر از آن که در نوع خود از اولین ها در ایران بوده اند، در کنار خطوط چاپ سنگی از خطوطی مانند نستعلیق، شکسته نستعلیق و ثلث نیز استفاده نموده اند. همچنین سنگ قبرهایی نیز از دوران گذشته در بوشهر – به طور مثال در هلیله- یافت شده است که قدمت آن به سال 1130 هجری قمری نیز می رسد.‏

تاریخچه ی انجمن خوشنویسان- شعبه ی بوشهر

انجمن خوشنویسان شعبه ی بوشهر در مهرماه 1368 با تلاش و پیگیری های استاد احمد پناهی کار خود را آغاز نمود و خیلی زود جای خود را در بین دیگر هنرهای صاحب انجمن در بوشهر باز کرد. تا سال 1373 مسئولیت انجمن بوشهر به عهده ی استاد پناهی بود. پس از ایشان استاد محمد مقدم به سمت مسئول انجمن انتخاب شد، که ایشان نیز چهار سال عهده دار این مسئولیت بود. در آن زمان انجمن به عنوان یکی از پرکارترین انجمن های هنری در بوشهر شناخته می شد.

پس از استاد مقدم از سال 1376 انجمن خوشنویسان بوشهر به صورت شورایی اداره گردید و اکنون اعضا این شورا عبارتند از: استاد سیروس استوار(رییس شورا) احمد عرب، محمود مسیحا و محسن حق نجات (اعضای شورا) اصغر بردخونی و غلامرضا شایان (بازرسان انجمن). انتخابات شورا به صورت دو سالانه برگزار می شود. مدرسان انجمن نیز استادان: سیروس استوار، سعید میمنی،‌حسن هلالات و محمود مسیحا می باشند. عمده فعالیت های انجمن، آموزش هنر خوشنویسی است که سالانه سه دوره امتحان به صورت سراسری برگزار می نماید. از دیگر فعالیت های انجمن می توان به برگزاری نمایشگاه ها و جشنواره ها اشاره کرد از جمله:‌ همایش خوشنویسی احادیث پیامبر اعظم در سال پیامبر اعظم،‌جشنواره خلیج فارس، روز بوشهر.‏

پی نوشت:‏
‏1 - کتابی با همین عنوان توسط نگارنده در دست تالیف است‏
‏2 - تاریخچه ی مصور الفبا و خط، ژرژژان، مترجم: اکبر تبریزی،‌ص2‏
‏3 - دنیای گمشده ی عیلام،‌والتر هینتس،ص32‏
‏4 - تاریخ 5000 ساله نگارش و کتابخانه های بندر بوشهر، سید قاسم یاحسینی
‏5 – مجموعه عکس سفر سنگ، اسماعیل جاشویی‏
‏6 – تاریخ 5000 هزار ساله نگارش و کتابخانه های بندر بوشهر، سید قاسم یاحسینی‏
‏7 -  تاریخ 5000 هزار ساله نگارش و کتابخانه های بندر بوشهر، سید قاسم یاحسینی‏
‏8 -  مجموعه عکس سفر سنگ، اسماعیل جاشویی
‏9 – این تصویر توسط دوست هنرمندم جناب فرید میرشکار تهیه شده است.‏
‏10 – تصویر از سایت ایران شناسی،‌شعبه بوشهر‏
‏ ‌       ‏