ویژگی و مشخصات تعزیه‌نامه‌ها ی‎ ‎ایرانی

ویژگی و مشخصات تعزیه‌نامه‌ها ی‎ ‎ایرانی

به قلم : علیرضا میرشکاری ـ کارشناس ارشد‎ ‎هنرهای دراماتیک
تقدیم به : دکتر احمد‎ ‎جولایی

‎ ‎
تعزیه ایرانی اصیل‌ترین و غنی‌ترین شکل‎ ‎نمایشی است که خاص ایرانیان بوده  و از تعرض بیگانگان و نفوذ فرهنگ غیر ایرانی تا‎ ‎حدود فراوانی مصون مانده است. بدینسان از میان تمامی فرمها و سبکهای نمایشی گذشته و‎ ‎حال که در ایران زمین رایج شده و می‌باشد، تعزیه ایرانی، از جمله مواردی است که‎ ‎برای احاطه و دست‌یابی به همه‌ی ابعاد آن باید نگرشی ژرف و چند وجهی بدان داشت، حفظ‎ ‎بخش مهمی از فرهنگ و آیین‌های قومی و ملی، نگاه و تبلور زیبایی‌شناسی،و دیگر موارد‎  ‎منحصر به فرد، که در صورت توجه و صرف انرژی می‌تواند  دستاویز خوبی برای هنرمندان‎ ‎تجربه‌گر و جوان باشد. از جمله این موارد ویژگی و مشخصات تعزیه و تعزیه‌نامه‌ها ی‎ ‎ایرانی است که در نوع خود قابل توجه است. بطور مثال یکی از ویژگیهای برجسته‌ی تعزیه‎ ‎در جنوب ایران ، تجسم بخشیدن به صحنه ها، حوادث و واقعیات تعزیه است تا حدی که به‎ ‎گفته‌ی اکثر شاهدان ، گاه اجرای وقایع تاریخی کربلا تا مرز واقعیت نمایی کامل، پیش‎ ‎می‌رود.

این موضوع با توجه به مکان اجرای تعزیه که در کنار نخلستانها می باشد،‎ ‎تداعی‌کننده‌ی هر چه بهتر و بیشتر اتفاق ها و ماجراهای کربلا و فضای اصلی واقعه‌ی‎ ‎تاریخی  است. به طوریکه تماشاگران گاه فراموش می‌کنند که آنچه می‌بینند، شبیه‌خوانی‎ ‎است. آنها آنچنان تحت تأثیر قرار می‌گیرند که خود نیز در حلقه‌ی اجرا ، حوادث و‎ ‎وقایع تعزیه گره می‌خوردند. اینک مهمترین ویژگی و مشخصات تعزیه و تعزیه‌نامه‌ها در‎  ‎ایران  را می‌توان اینگونه برشمرد‎:

1‎ـ درمحله‌ها و روستاها، اجرای تعزیه به زبان‎ ‎محلی  رایج می باشد و اکثر نسخه‌ها نیز توسط شاعران محلی و به لهجه‌ی همان منطقه‎ ‎نوشته شده است که به زبان مردم بودن از طرفی حسن تعزیه‌نامه‌هاست‎.

2‎ـ عدم دسترسی‎ ‎نسخه‌های تعزیه باعث اجرا نشدن مراسم تعزیه می‌شود. بدین ترتیب می‌توان به ارزش‎ ‎نسخه‌ها در نزد‌گروههای اجرایی پی برد، گاه نبود یک نسخه از یک مجلس تعزیه باعث‎ ‎می‌گردد که علیرغم از حفظ بودن نسخه حتی از اجرای تعزیه سرباز زند‎.

3‎ـ  مجالس‎ ‎تعزیه به توالی حوادث تاریخی اجرا می‌شود، در واقع تلاش می‌کنند به ترتیب وقایع‎ ‎تاریخی جلو روند  شاید دلیل اصلی آن اعتقاد به وجود نسخه برای بدل نمایشی و بدل‎ ‎سازی در تعزیه باشد که سخت مورد اعتقاد تعزیه‌خوانان است و تعزیه نامه ها را به‎ ‎موقع خودش (زمان وقوع حادثه‌ی اصلی) به اجرا درآورند‎ .

4‎ـ (مضمون) و محتوای اکثر‎ ‎نسخه‌ها با استناد به شواهد تاریخی و روایات تهیه و تنظیم می‌گردد و مضمونی پر معنی‎ ‎و غنی دارد.‏

‏5ـ  عجین شدن زندگی‌مردم با تعزیه و فرهنگ‎ ‎قومی منطقه را نیز می‌توان از ویژگی‌آن به شمار آورد‎.

6‎ـ  به لحاظ اجرایی،‎ ‎شرایطی دارند که یکی از آنها، ظاهر الصلاح بودن بازیگران برای به عهده گرفتن‎ ‎شبیه‌ها است، تظاهر به گناه نکرده باشند (این شرط برمی‌گردد به زندگی خصوصی‎ ‎شبیه‌خوانان‎)

7‎ـ  ارزش معنوی و مذهبی داشته باشد‎.

8‎ـ  تعزیه‌نامه‌ها اصالت‎ ‎خودشان را حفظ‌کرده اند و دست نخورده باقی مانده اند یا به عبارت بهتر تحریف نشده‎ ‎اند و کسی آن را دست کاری نکرده است  به واقع بکرِ بکر باقی مانده اند دلیلش هم در‎ ‎دسترس بودن دستور مادر (دفتر اصلی به خط شاعر) می باشد‎.

9‎ـ استفاده نسخه‌نویسان‎ ‎قدیم از قلم، مرکب مرغوب و همچنین نوشتن اشعار تعزیه با خطهای رعنا و زیبا به‎ ‎گونه‌ای‌که باسواد و کم سواد براحتی بتواند آن را بخواند، از جمله این خطها (ثلث و‎ ‎نستعلیق) می باشد، در حال حاضر نیز اکثر مجالس با همین خطوط نوشته‎ ‎می‌شود.‏

‏10ـ  هر تعزیه‌نامه با ترکیبی ساده، گوشه‌ای از اساطیر مذهبی وخصوصاً‎ ‎یکی از واقعیات ده روزه‌ی کربلا و جزئیات آن را به طور مستقل و در طی گفت و گویی‎ ‎شعر گونه بیان بکند‎.

11‎ـ  از نظر تغییر صحنه‌ها ، تفاوت مکان وغیره‎ ‎تعزیه‌نامه‌ها در حدود نقاشی سنتی ایرانی است و در آن محدودیتی وجود ندارد. از طرفی‎ ‎شکل ساختمان وسبک بازی امکان جهش سریع از زمان و مکان به زمان و مکان دیگر را ایجاد‎ ‎می‌کند.‏

‏12ـ آگاه بودن اشقیا نسبت به شقی بودن خود و معصوم بودن خاندان‎ ‎پیامبر، در حقیقت این نسخ دید و بیان ترکیبی دارد، اشقیاء معمولاً از پشت ذره بین‏‎ ‎سراینده‌ی مؤمن و دوستدارخاندان پیامبر به وقایع می‌نگرند یا در واقع این نویسنده و‎ ‎در مرحله‌ی بعد بازیگر است که به رذایل آن شخصیت تاریخی آگاهند و آن را مخفی‎ ‎نمی‌کنند. از طرفی به‌ هرحال تماشاگر از قبل اشقیا را با قضاوتی ناشی از معلومات‎ ‎پیشین‌خود، مطلقاً به بدی می‌شناسد و بنابراین دیگر پنهان کردن از او موردی ندارد،‎ ‎به همین دلیل گاه اشقیا در همان بدو ورود خود را برای تماشاگران معرفی می‌کنند و‎ ‎نقشه‌های خود را شرح می‌دهند‎.

13‎ـ آگاه بودن امام و همراهان به عاقبت کار، به‎ ‎اینکه مقدر است کشته شوند و این شهادت آغاز نجات و رستگاری است‎.

14‎ـ با وجود‎ ‎نسبت دادن اندک رحمی به اشقیا و کمی ضعف به اولیا، سراینده نمی‌تواند‌‌یا نمی‌خواهد‎ ‎که بتواند آنها را از صورت قهرمان یا ضد مطلق بیرون بیاورد و جنبه‌ی بشری‌تری‎ ‎به‌ایشان بدهد‎.

15‎ـ علت اصلی بدکاربودن اشقیا و درستی اولیا علت ساده و برای‎ ‎تماشاگر مؤمن محترم است، اینکه اشقیا به دنیا می‌اندیشند و اولیا به آخرت. این یک‎ ‎اصل موضوعی است که به آسانی همه‌ی بدکاریهای آن دسته و فداکاریهای این یک را توجیه‎ ‎می‌کند‎.

16‎ـ سراینده و شاعری که "تعزیه نویس" یا "مقتل نویس" خوانده می‌شود‏‎ ‎تقریباً آدم  فنی و دانشمندی نیست، او فقط حس خود را منتقل می‌کند. وجود صداقت و‎ ‎ایمان در او باعث می‌شود که‌در متن پاره ای موارد واقعاً  گیرا و تکان دهنده به‎ ‎وجود آید‎.

17‎ـ دو ویژگی دیگر را نیز از قول نویسندگان فرنگی باید گفت. نوشته‌اند‎ ‎که در تعزیه‌نامه‌ها، اثری از روحیه‌ی باستانی و زرتشتی ایرانیان و اعتقاد به اصل‎ ‎دوگانگی وجود دارد. ایرانیان در برابر مظهر عدالت و نیکی که خداست، مظهر دیگری به‎ ‎عنوان طبیعت و تقدیر دارند، که از او شکوه می‌کنند و او را علت همه‌ی پیشامدها و‎ ‎رویدادهای بد و ناگوار می‌دانند. دیگر، یک نوع همبستگی و همفکری ناآگاهانه بین‎ ‎شیعیان و مسحیان راجع به اصل شفاعت در این نمایشها یافته‌اند و آن اینکه امام حسین‎ (‎ع) نیز مانند مسیح، آگاهانه و برای نجات پیروانش از گمراهی و بیدار کردن آنها، تن‎ ‎به شهادت داد و در محشر نیز شفاعت پیروان خود را خواهد کرد‎.

18‎ـ در تعزیه به‎ ‎راحتی می‌توان از اشیاء چشم پوشید.هر تعزیه‌خوان می‌تواند چند نقش را به عهده‎ ‎بگیرد. برعکس صدها سیاهی لشکر می‌توانند، بر صحنه جای گیر شوند. که هر یک با خود‎ ‎پرچمی، جنگ افزاری و یا افسار جانوری را بکشند، بدون اینکه این تمرکز به روند نرم‎ ‎تعزیه آسیبی بزند.گاه ضروری‌ترین شی‌از حضور در صحنه حذف ودر عوض حرکتی جایگزین آن‎ ‎می‌شود‎.

19‎ـ فضای نمایش، فضایی لخت، خاکی و تهی از هر گونه آذین‌بندی تئاتری‎ ‎می‌باشد، اما این صحنه‌ی لخت، صحنه‌ای است کلی که تصویری ساده شده از بیابان کربلا‎ ‎و در همان حال، نمادی از کل جهان است. در این فضا همه چیز کنونی و در همان حال‎ ‎تاریخی یا ازلی است. هیچ‌گونه رنگ آمیزی محلی و زمانی به چشم نمی‌خورد‎.

20‎ـ‎ ‎صحنه، معماری و ویژگی مشخصی ندارد. مکان "همه جا"ست و زمان تنها یک لحظه میان‎ ‎آفرینش و رستاخیز، میان بدایت و نهایت. چون تعزیه تاریخ بشری را از آغاز تا پایان‎ ‎در برمی گیرد، با آفرینش و حتی پیش از آفرینش آغاز می‌شود و تا رستاخیز و حتی پس از‎ ‎آن ادامه دارد‎.

21‎ـ  تعزیه‌گردان تا آنجا که امکان دارد سعی می‌کند از اعضای‎ ‎گروه نمایش محله خودی، در تعزیه استفاده کند، تا مراسم حسینیه‌ی او هر چه بیشتر‎ ‎احساسی تر و یا واقعی تر جلوه کند و در ارائه‌ی خلق صحنه‌ی شهادت موفق‌تر‎ ‎باشد‎.

22‎ـ متن تعزیه دارای یک ویژگی است و آن توضیح تعزیه از راه خود تعزیه است‎. ‎متن تعزیه، شرایط اجرای تعزیه را توضیح می‌دهد،به زبان دیگر تعزیه‌ای است که در‎ ‎تعزیه می‌گذرد. نمونه‌ی گویای متنهای این چنینی تعزیه‌ی «پسر فروختن و عباس هندوست‎» ‎که متن آن در واقع یک "فرامتن" است‌ یا متنی که از متن تعزیه سخن می‌گوید، نمایشی‎ ‎که نمایش تعزیه است این فنواره چیزیست که در تئاتر اروپایی «نمایش در نمایش» نام‎ ‎گرفته است‎.

23‎ـ اشعار تعزیه‌نامه‌ها در میناب فقط در اجرای تعزیه مورد استفاده‎ ‎قرار نمی‌گیرد بلکه در مراسم روضه‌خوانی و پامنبری‌ها و همچنین در مراسم سینه‌زنی‎ ‎توسط نوحه‌خوان خوانده می‌شود (البته بعضی از اشعار‎)

24‎ـ اشعار اغلب این نسخه‌ها‎ ‎پیشگام و پیشاهنگ تحول شعر فارسی در دوره‌ی مشروطه بوده‌ است. بسیاری از انواع و‎ ‎قالب‌های شعری مانند: مسمط مستزاد، بحر طویل و چهار پاره ، اوزان مختلف ، نادر و کم‎ ‎استعمال و حتی غیر عروضی در اشعار تعزیه بکار‌می‌رود.به احتمال زیاد شاعران دوره‌ی‎ ‎مشروطه در سرودن و ساختن اشعار وطنی و آزادیخواهی از ادبیات تعزیه و همچنین از‏‎ ‎نوحه‌ها استفاده و اقتباس کرده‌اند.‏

‏25ـ واژه‌ها و کلماتی که در اشعار تعزیه‎ ‎به کار رفته است، آمیزه و ترکیبی است از واژگان ادبی، کلمه‌ها و الفاظ گفتاری در‎ ‎زبان رایج و متداول، اما برخلاف ترانه‌ها و تصنیف‌ها کلمات شکسته کمتر در آنها به‎ ‎کار رفته است. این سبک و شیوه سبب می‌شود که اغلب اشعار تعزیه از حیث زبان و بیان‎ ‎ساده، روشن و بی‌تکلف و از لحاظ ترکیب، کلام روان و خوش‌آهنگ باشد، اگر چه در میان‎ ‎نسخه‌ها اشعار سست، شکسته، عامیانه و گاه مبتذل و مهمل هم یافت می‌شود، لیکن همه‌ی‎ ‎نسخه‌ها چنین نیستند، و خلاف نظر بسیاری از شاعران و ادیبان ما اشعار شیوا، نغز و‎ ‎دل انگیز حتی در سطح عالی ادبی در نسخه‌های تعزیه فراوان است.‏

‏26ـ اغلب اشعار‎ ‎تعزیه بخصوص آنها که از دوره‌ی ناصرالدین‌شاه‌به بعد ساخته شده‌اند و از سروده‌های‎  ‎استادان تعزیه می‌باشد، معمولاً وزن شعرها و حتی شماره‌ی ابیات هر بند و هر قطعه با‎ ‎آهنگها و نغمه‌های موسیقی و گوشه‌های خاصی که اشعار می‌بایستی در آن مایه‌ها خوانده‎ ‎و اجرا شوند، تا اندازه‌ای متناسب، منطبق و همسازند، در واقع تعزیه‌سازان به نوعی‎ ‎آهنگ‌سازی می‌کرده‌اند. از نکات مهم و بسیار جالب اشعار تعزیه در برخی موارد،‎ ‎همانندی و هماهنگی نام و عنوان آهنگ و آواز با نام و عنوان زبان و بیان شخصیت تعزیه‎ ‎است. مثلاً گوشه "راز و نیاز" آواز بیات اصفهان در وضع و حالتی خوانده می‌شود که آن‎ ‎را راز و نیاز می‌گویند و یا رجز و حدی و پهلوی به هنگام رجز‌خوانی و حالات و حرکات‎ ‎حماسی اجرا می‌شود.‏

‏27ـ در بعضی از اشعار تعزیه به آداب و رسوم و اخلاق و‎ ‎رفتارگروهها و اصناف و طبقات مختلف جامعه- مستقیم یا غیر مستقیم- اشاره‌هایی شده‎ ‎است، حتی موضوع و مضمون بعضی یا بخشی از تعزیه‌های به اصطلاح "گوشه" وقایع و مسائل‎ ‎اخلاقی و خانوادگی است. به علاوه اکثر شاعران تعزیه درموارد متعدد اشعار خود را با‎ ‎تعبیرها و اصطلاحاتی بیان کرده و یا به نکته و موضوعی اشاره کرده‌اند که فهم ودرک‎ ‎درست آنها جز با پژوهش و کاوش در سنت‌ها و آداب و رسوم ملی، مذهبی و محلی ممکن‎ ‎نیست. از این رو نسخه‌های تعزیه برای پژوهشگران مسائل اجتماعی و خاصه مردم شناسان‎ ‎نیزاز اسناد مهم به شمار می‌آیند‎.

28‎ـ یک ویژگی دیگر تعزیه‌نامه‌ها تطابق برخی‎ ‎از عناصر آن با اصول نمایشنامه نویسی است، که این اصول عبارتند از‎:

‎الف) تقابل‎ ‎نیروهای متضاد از لحاظ مادی و معنوی‎.
‎ب ) موضوع آن از طرفی مربوط به حکمت عملی‎ ‎یا اخلاق است و از طرفی به اعتقادات دینی مربوط می‌گردد. به عبارت دیگر ، کشمکش‎ ‎میان نیروهای خیر و شر ، ایمان وکفر و یا عقاید آسمانی، عقاید اساطیری و افسانه‌ای‎ ‎در فلسفه و ادیان به ویژه دین زرتشت و ادیان هندوان است. توضیح اینکه در این ادیان‎ ‎نیروهای اهورایی یا "امشاسپندان" در مقابل نیروهای شریر و کفر و در تقابل با‎ ‎نیروهای الهی و ملکوتی می‌باشند‎.

‎آنچه به اختصار گفته شد بخشی از ویژگیها  و‎ ‎امتیازات تعزیه و تعزیه‌نامه‌هاست‎.
‎‏
منابع و مآخذ:‏
‏1ـ عناصری، جابر؛‎ ‎شبیه‌خوانی گنجینه‌ی نمایش‌های آیینی مذهبی؛  تهران؛ انتشارات نمایش، چاپ اول‎ ‎،‎1372‎‏
‏2ـ میرشکاری، علیرضا ، تعزیه در میناب، بوشهر ، انتشارات شروع، چاپ اول،‎ 1382
3‎ـ بهرام بیضایی؛ نمایش در ایران تهران؛ انتشارات ؟ چاپ کاویان ،مهر‎ 1344‎‏
‏4ـ عناصری، دکتر جابر، نمایش و نیایش در ایران، تهران نشر جهاد دانشگاهی،‎ ‎چ اول/1366‏
‏5ـ شهیدی، عنایت‌الله، پژوهشی در تعزیه و تعزیه‌خوانی، تهران، نشر‏‎ ‎دفتر پژوهش‌های فرهنگی، چ اول/1380‏
‏6ـ جنتی عطایی، دکتر ابوالقاسم، بنیاد‎ ‎نمایش در ایران، تهران، نشر صفی علیشاه، چ دوم/1356،
‏7ـ : همایونی، صادق، تعزیه‎ ‎در ایران، شیراز، نشر نوید، چ دوم/ 1380،‏