موسیقی بوشهر - «یزله»

موسیقی بوشهر

‏ نویسنده: سیدقاسم یاحسینی- محسن شریفیان

‏  «یزله» ادامه سنت باستان در بوشهر‏

  می‌توان حدس زد که اگر چه شکل و فرم «یزله» در سده‌ها و هزاره‌های تاریخی تغییر شکل چندانی نداده است، اما محتوی آن به شدت دچار دگرگونی و تغییر شده است. یکی از رازهای مانایی و پایداری «یزله» در این سال‌های هزاری، همین دیالکتیک متغیر آن است.‏

  جامعه‌شناسی تاریخی نشان داده که اگر سنت یا رسمی، بتواند محتوای خود را با دگرگونی زمان منطبق و هماهنگ کند، فرم آن سنت عمر تاریخی درازی می‌تواند، داشته باشد. «یزله» از آن دست سنت‌های دراز آهنگ تاریخی است. ‏

  اگر به تاریخ یزله از عصر باستان تا امروز نگاه کنیم، می‌توانیم پی‌ببریم که این «فرم» توانایی بسیار بالایی برای پذیرش محتواهای بسیار و بعضاً متضادی دارد. هم می‌توان در آن سنت زرتشتی ریخت (یسنای زرتشتی) و هم خود را با عقاید اعراب مسلمان و ایرانیان مسلمان شده، منطبق کرده است. نگاهی به شعرهای یزله در بوشهر به خوبی این موضوع را به اثبات می‌رساند. بوشهری‌ها از دیرباز حتا وقایع روز خود را در قالب شعر و تصنیف‌های عامیانه در فرم یزله ریخته و آن را در مراسم جشن و سرورها و خصوصاً عروسی‌ها و ختنه‌سوری‌ها ارائه داده‌اند. برای نمونه یک یزله معروف را می‌آوریم و کمی درباره‌اش از این منظر توضیح می‌دهیم:‏

  امروزه به دلیل مسلمان بودن مردم بوشهر، یزله معمولاً با جمله «صلی علی النبی یا هو...» آغاز می‌شود. وقتی هم که بخواهند شعر یا ملودی یک یزله را به یزله دیگری تبدیل کنند، از همین جمله استفاده می‌کنند. در یزله معمولاً یک نفر میان‌داری می‌کند و می‌خواند و مابقی با او همراهی می‌کنند: ‏

  صلی علی النبی یاهو
  خارتو پامن   نمی‌شامن
  بودرش با  نمی‌شامن
  کِند پامن  نمی‌شامن
  پشت پامن  نمی‌شامن
  خار مغیلو  نمی‌شامن
  تو پوی زلیخو  نمی‌شامن
  خار اروون  نمی‌شامن
  تو پوی شلون  نمی‌شامن
  صلی علی النبی یا هو... 1
  
  
  از تحلیل محتوایی این یزله می‌توان پی برد که صورخیال به کار رفته در آن، متعلق است به کشاورزان و نخل‌داران پا برهنه‌ای که هنگام کار و تلاش، خار به پای آن‌ها می‌خلیده و گاهی موجب آزارش می‌شده است.‏

  و یا در یزله معروف:‏
  شکر و شکر  بنگاله
  شیرینن شکر  بنگاله
  تهلن شکر  بنگاله
  تُرشن شکر  بنگاله
  نمی‌خوام شکر  بنگاله2

  روشن است که مربوط به تجار و فروشندگان شکر و کسانی که با هندوستان تجارت و معامله داشته‌اند، می‌باشد. چنین است یزله‌ی: ‏

  هلل یوس هـل یوسـا هلـه و هـل یوسـا
  هلل یوس هل یوسا جهاز اومد نفع دوزا3

  که مربوط به جاشوها، لنج‌دارها و کسانی که با دریا سر وکار دارند. از این منظر یزله را می‌توان نوعی «تاریخ شفاهی» مردم بوشهر و صنوف مختلف آن در قرون و اعصار گذشته تا امروز، به شمار آورد. آنها زندگی اجتماعی و آرزوهای شخصی و فردی خود را در قالب شعرهای یزله بیان می‌کردند. درست همان کاری که مادران در قالب «لالایی»های خود انجام می‌دادند. بی‌شک از این دیدگاه، یزله و شعرهای آن یکی از منابع درجه اول مردم‌شناسی و انسانشناسی فرهنگی و همچنین فولکلور و فرهنگ عامه مردم بوشهر می‌باشد.‏
 
 
 
 
 
 

‎.1‏ فرهنگ نامه بوشهر، ص 690.‏
‎.2‏ همان، ص 96.‏
‎.3‏ همان، ص 689‏