موسیقی بوشهر - «چاووشی»1

موسیقی بوشهر

نویسنده: سیدقاسم یاحسینی- محسن شریفیان‏

‏  «چاووشی»1

‏  «چوشی‌خونی» ‏čowši‏ یا چاووش‌خوانی از جمله آوازهای دیرینه‌ی رایج در موسیقی بوشهر است. چاووشی‌خوانان برای آگاهی مردم، در هنگام بدرقه یا استقبال از زایرانی که به زیارت مکه معظمه و عتبات عالیات می‌روند، اشعاری را با آوازی خاص سر می‌دهند‌.‏

  با وجود اینکه چاووشی در بوشهر ویژگی‌های خاص خود را دارا است، مع‌الوصف این رسم، مختص این منطقه نمی‌باشد. به این آواز در روستاهای اطراف بوشهر «چوش» ‏čowš‏ می‌گویند و در اکثر مناطق ایران با عنوان «چاووش»، رایج است.2 ‏

  در اغلب این مناطق، چاووش‌خوانی با ساختاری مشابه و اشعاری نزدیک به هم اجرا می‌شود.3

  آنچه مسلم است، رونق و شکوه چاووش و فراگیر شدن این آواز پس ‏از ورود دین مبین اسلام به ایران می‌باشد. اما باید در نظر داشت که ‏‏«چاووش» سنت و آوازی باستانی است. پیشتر، چاووش‌خوان، طلایه‌دار ‏سپاه و نقیب کاروان بوده و وظایف مشابهی را انجام می‌داده است. از این رو «چاووش‌خوانی، سمبلی از درهم آمیختگی سنن و موسیقی ایرانیان و فلسفه‌ی آیین‌های مذهب شیعه است.»4
  در مورد چاووش‌خوان در لغت‌نامه دهخدا آمده ‌است: «کسی که در دربار شاهان یا در نزد امرا و بزرگان، وظیفه‌دار امور تشریفاتی بوده، در روزهای سلام، اشخاص را معرفی می‌نموده است.»5 ‏
  چاووش‌خوانی در بوشهر و نقاط دیگر این استان، بدون همراهی ساز، اجرا و معمولاً توسط چند نفر خوانده می‌شود. خواننده‌گان اشعار چاووشی را با آوازی مشخص بین‌ یکدیگر مبادله کرده و بهم جواب می‌دهند. این آواز که شور و شوق برانگیختن را در حاضرین ایجاد می‌کند، شباهت زیادی به نغمات رایج در پرده‌های دستگاه «چهارگاه» از موسیقی ردیف ایرانی دارد. ‏
  اشعار چاووش‌خوانی در بوشهر، دوبیتی‌هایی است که اغلب بر وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (بحر رمل مثمن محذوف) سروده شده است. در حال حاظر شمار زیادی از این اشعار، بنا به گفته‌ی اجراکنندگان آنها، از «دیوان اشعار ناصر‌الدین‌شاه قاجار»، کتاب شعر «جودی» و یا «جوهری» و کتابی تحت عنوان «ریاض» گرفته شده است. با این حال، به ندرت از اشعار شاعران محلی استان استفاده می‌شود. ‏

  چاووشی‌خوانی در بعضی از مراسم سوگواری و تعزیه‌ی سالار شهیدان ‏
و یارانش، توسط نوحه‌خوانان مرد و سرخوانان زن و در بعضی از روضه‌خوانی‌های سنتی، توسط اهل منبر مورد استفاده قرار می‌گیرد. ‏

  درگذشته نیز، هنگام «اوشار جهاز» ‏‎ owšār-e johāz‏(به آب انداختن شناور) و کار در مزرعه و یا ساختمان، برای رفع خستگی و پُر کردن اوقات، همراه با سایر آوازها، چاووشی هم اجرا می‌شده است. اکنون این شیوه به ندرت متداول می‌باشد.‏
 
 
 

‏  «نی مه»‏

  آوازها و نغماتی که در هنگام کار بر روی لنج و دریا خوانده می‌شود از مهمترین و متنوع‌ترین بخش‌های موسیقیِ «کار» در بوشهر محسوب می‌گردد. به این نغمه‌ها در بوشهر «نی‌مه» ‏neyme‏ ، و در مناطق توابع آن مثل خارگ «اَنهم» ‏anham‏ یا «نَهَم‏» ‏naham‏ می‌گویند. آوازهای دریایی، جهت سرگرمی و نیز رفع خستگی و ایجاد هماهنگی در کارهای گروهی خوانده می‌شوند.‏

  آواها و نواهای «نی‌مه»، در تهییج روحیه‌ی کارکنان کشتی (جاشوjāšu‏) و تحمل کارهای طاقت‌فرسای دریانوردی، بسیار اهمیت دارد. این نغمه‌ها در گذشته از تنوع بیشتری برخوردار بوده‌اند، به گونه‌ای که برای هر کدام از فعالیت‌های گروهی مانند افراختن شراع ‏šerā‏ (بادبان)، لنگر، تور و دیگر ادوات صید، میداف ‏meydāf‏ زدن (پاروکشیدن) بارگیری وتخلیه‌بار، نغمه‌ی ویژه‌ای خوانده می‌شده است.6

  آیین موسیقی کار هرچند به ظاهر رنگ عربی دارد، اما می‌تواند از نشانه‌های باستانی موسیقی بوشهر باشد.‏‎ ‎اگر به تاریخ کشتی‌سازی و کشتی‌رانی ایرانیان در خلیج‌فارس و استان امروزی بوشهر در قبل از اسلام توجه داشته باشیم7 و به یاد آوریم که از دوران عیلامی‌ها تا ساسانیان مردمان کرانه‌های شمالی خلیج‌فارس و بوشهر مردمانی دریانورد بوده‌اند، می‌توان به ماهیت باستانی «نی مه»‏‎ ‎پی برد، هر چند که متأسفانه به دلیل گسست تاریخی و زبانی، امروزه هیچ نشانی از نی‌مه‌های بوشهری‌ها به زبان پهلوی جنوبی وجود ندارد.‏
 
 
 
 

‎.1‏ نقل از: اهل ماتم؛ آواها و آیین سوگواری در بوشهر،  صص 202 تا 209‏
‎.2‏ در خراسان (بیرجند) به چاووش‌خوانی (نذاره‌خوانی) می‌گویند. در هرمزگان نیز به آن «چاشی» یا «چایشی» می‌گویند. لازم به توضیح است: «چاووشی و شروه از جمله فرم‌های آوازی هستند که از منطقه‌ی بوشهر به هرمزگان راه یافته‌اند و در پاره‌ای موارد مانند بندرعباس، نزدیک به اصل، و در مواردی دیگر مانند میناب، با پذیرفتن، تغییراتی، بومی شده‌اند.»‏
نقل از: مقدمه‌ای بر شناخت موسیقی نواحی ایران، ص 37‏
‎.3‏ جهت اطلاع از نمونه‌های چاووش در ایران ن.ک: «مردم‌شناسی مراسم عزاداری ماه محرم در بیرجند» و نیز «موسیقی بومی مازندران»‏
‎.4‏ قلی‌پور، جمشید، موسیقی بومی مازندران، چاپ انجمن موسیقی مازندران 1379، ص60‏
‎.5‏ محدثی، جواد، فرهنگ عاشورا، نشر معروف 1376، ص 135‏
‎.6‏ اهل ساز، سازشناسی موسیقی استان بوشهر، ص37‏
‎.7‏ برای اگاهی از دریانوردی مردم جنوب ایران در دوران باستان و قبل از اسلام ن.ک:‏
ـ حسن، هادی، سرگذشت کشتی‌رانی ایرانیان از دیرباز تا قرن شانزدهم میلادی، ترجمه، امید اقتداری، تصحیح و تحشیه و تعلیقات و پیوست‌ها از، احمد اقتداری، شرکت به نشر انتشارات آستان قدس رضوی، چاپ اول، تهران 1374‏