موسیقی بوشهر - خیام خوانی

  خیام خوانی
  
  نویسنده:‌سیدقاسم یاحسینی- محسن شریفیان
  
  

  خیام‌خوانی در بوشهر1

  در موسیقی بوشهر از دیرباز در کنار اشعار بومی بویژه دوبیتی‌های فایز و مفتون از اشعار شاعران ملی همچون مولانا، فردوسی، نظامی و خیام نیز استفاده می‌شده است. اما در این بین خیام‌خوانی یا خیامی فرمی ویژه، نادر و انتزاعی از موسیقی بوشهر است که توأماً مشتمل بر پریودهای سازی و آوازی بوده و ساز و آواز گاه به صورت مستقل و مبتنی بر مبادله و سئوال و جواب و گاه در بخش‌هایی در همرایی با هم، تبلور می‌یابند.‏

  این فرم از موسیقی که تنها در بندر بوشهر قابل ملاحظه است، چه از نظر ساختار موسیقیایی و چه به لحاظ مفاهیم درونی و کارکردهای آن در میان انواع کارگان‌های موسیقی نواحی ایران، موردی منحصر به فرد به شمار میآید.‏

  وجه تسمیه‌ی نام این کارگان بی‌شک بخاطر استفاده از رباعیاتی است که لااقل تعدادی از آنها منتسب به خیام است. حکیم ابوالفتح عمربن ابراهیم خیامی مشهور به خیام، فیلسوف، ریاضی‌دان و شاعر ایرانی است که در 12 محرم سال 439 هجری قمری در نیشابور متولد و در سال 517 هجری در همان شهر درگذشت. خیام یکی از مشهورترین شاعران پارسی در عرصه‌ی ادبیات جهانی می‌باشد. ‏

  در بوشهر به خیام‌خوانی «خیامی» می‌گویند. نکته جالب این نام‌گزاری این است که در اصل به خیام، خیامی می‌گفته‌اند و بعدها به خیام شهرت یافته است. این نام‌خوانی ذهن ما را به گمانه‌زنی در مورد ریشه‌دار بودن خیام‌خوانی در بوشهر هدایت می‌کند. در بوشهر خوانندگان از رباعیات و اشعار دیگری هم استفاده می‌نمایند بویژه از اشعار حافظ و سعدی اما بعضی از این اشعار طوری با این محفل گره خورده اند که انگار خود خیام آنها را سروده است. از این رو در حال حاظر خیام‌خوانی در بوشهر صرف خواندن رباعیات خیام نیست و بنابراین نمی‌توان به اصالت ترانه‌های خیام در بوشهر اعتماد نمود.‏

  خیامی را بزرگترها و با تجربه‌ترهای مجلس شروع می‌کنند. محفل خیام‌خوانی با آواز شروع می‌شود و اغلب اشعاری از حافظ را برای این مقدمه انتخاب می‌کنند. ساز اصلی خیامی در بوشهر فلوت است که به همراهی دایره و ضرب نواخته می‌شود. اما نواختن ساز نی جفتی هم رایج بوده است. در این میان آمیزگی خیام با یزله‌خوانی که از فرم‌های کهن موسیقی بوشهر است صبغه‌ی بومی به آن داده و به نوعی آن را با موسیقی بوشهر آدابته کرده است. خیام‌خوان‌ها پس از اجرای یک یا چند رباعی به یزله‌خوانی می‌پردازند و دوباره رباعیات خیام را از سر می‌گیرند.‏

  در یزله‌خوانی جمع حاضر نیز در جواب به یزله‌ها به همخوانی می‌پردازند. پریودهای یزله‌خوانی معمولاً کوتاه و تکراری هستند یزله‌خوانی باعث گرمی مجلس و ایجاد شور و نشاط بیشتر جمع می‌شود اصولاً اشعار یزله از نظر وزن و موسیقی و نیز موضوع، آنچنان به خیام‌خوانی مرتبط نیست و عموماً دارای مفاهیمی طنزگونه و کنایه‌آمیز هستند. اجرای یزله در خیامی نوعی فاصله‌گذاری آگاهانه در این نوع موسیقی است که در کمتر جایی شنیده شده است. یزله از آوازهای کار بر روی دریا گرفته شده که به آن نی‌مه می‌گویند.‏
 
 

‎.1‏ شریفیان محسن و نصر اشرفی، متن آلبوم موسیقی خیامی، انتشارات ماهور. 1388‏