موسیقی بوشهر - بیت‌خوانی

  
  
  موسیقی بوشهر

  نویسنده:‌سیدقاسم یاحسینی- محسن شریفیان‏

 

  بیت‌خوانی در مجالس سرور
  این بیت‌خوانی، بیشتر، خاص مراسم عروسی است و به همین دلیل آن را بعضاً «بیتِ‌ عروسی» می‌نامند. اجرای ویژه‌ی آن نیز در مراسم حنابندان به اوج خود می‌رسد. ‏

  در اغلب روستاهای استان بوشهر به بیت‌خوانی، «سُرور»‏‎ surur ‎می‌گویند. در این مناطق، بیت‌خوانی با کیفیتِ بهتر و به صورت جدی‌تری‌ ـ در مقایسه با بندر بوشهر‌ـ اجرا می‌شود، و این موضوع بیش از هر چیز بدلیل حفظ اصالت و دست نخوردن آداب و رسوم آنها نسبت به شهر بوشهر می‌باشد. از این رو گمان می‌رود که «بیت‌خوانی» در اصل جزو موسیقی روستایی استان بوشهر باشد.‏

  بافت ملودیک و اجرای بیت‌خوانی، به آواز شوشتری‌ ـ ‌از متعلقات دستگاه همایون در موسیقی ردیف ایرانی‌ ـ شبیه است.‏

  در بیت‌خوانی، معمولاً هیچ‌گونه سازی نواخته نمی‌شده است، امّا در حال حاضر مشاهده می‌شود که در مجالس سرورـ به ویژه در مراسم حنابندان ـ همراه با بیت‌خوانی، ساز نی‌جفتی یا نی‌انبان نیز نواخته می‌شود.‏

  خوانندگان بیت ممکن است زن یا مرد بوده، یا اینکه هر دو همزمان ‏با هم و در مقابله با هم، بیت‌خوانی را اجرا کنند. با این حال به نظر می‌رسد بیت‌خوانی، ویژه‌ی زنان باشد. اکثر بیت‌ها نیز از زبان زنها (مادر‌ ـ ‌خواهر) سروده شده است.‏

  مانند این بیت که از زبان مادرِ داماد نقل می‌شود:‏
‏  «رودِ جـونیــم، تـوی کشتـــی ســر بـه دریــا مـی‌کشیــد
  دَس مِریزا بُوُی (پدر) جونیش تا رسید شیلون(سفره) کشید»‏
  و یا این بیت که خواهر، برای برادرش می‌خواند:‏
  ای برادر، ای برادرـ ریشه‌ی خونِی(خانه‌ی) پدر
  هـر چه می‌خواهی بفرمـا، حرف تـو بالای سـر ‏

  بیت‌خوانی، تنها قطعه‌ای است که زنها در موسیقی محلی بوشهر به همراهی سازِ نی‌جفتی یا نی‌انبان، به اجرای آن می‌پردازند و تنها آوازی است که در این نوع موسیقی، زن و مرد می‌توانند در جواب یکدیگر آن را به اجرا درآورند.‏

  ابیاتِ «بیت‌خوانی» که معمولاً در برگیرنده‌ی مراحل مختلف عروسی است، در قالب بحر رمل سروده می‌شود. هر کدام از این ابیات، حال و هوای ویژه‌ای از برگزاری مراسم را برای شنونده مجسم می‌کند چرا که هر یک، در گذشته، برای لحظه و مکان خاصی از برگزاری مراسم، سروده و اجرا می‌شده است. 1 ‏

  در میان اشعار بیت‌خوانی، بعضی از ترانه‌های «واسونک» ‏vāsunak‏ مناطق فارس نیز دیده می‌شود. این تداخل و تقارب در ترانه‌های «واسونک» مناطق فارس و بوشهر، به دلیل مجاورت و تعامل دیرینه‌ی فرهنگی و هنری این دو استان، نیز هم وزن و هم موضوع بودن اشعار، مورد استفاده قرارگرفته است. ‏
  گفتنی است که فواصل و گام اجرایی «واسونک» شبیه بیت‌خوانی بوده و در شوشتری اجرا می‌شود. 2 ولی بطور کلی، شیوه‌ی اجرا و ملودی‌های واسونک شیراز با بیت‌خوانی در بوشهرـ جدا از شباهت در بافت ملودی و اشعارـ متفاوت است.‏

  واسونک فارس از حالتی ضربی و ریتمیک (8/6) برخوردار است. واسونک همراه با دست زدن، همسرایی و همنوازیِ یکی از سازهای ضربی رایج در مجلس‌ ـ معمولاً دایره(دف) ـ ، توسط زنها خوانده می‌شود. 3 حال آنکه بیت‌خوانی موصوف در بوشهر، حال و هوای جداگانه و خاص خود را دارا است.‏

  محمّدرضا درویشی در این خصوص آورده است: «بیت‌های عروسی احتمالاً با پذیرفتن تغییراتی در شکل خود، به «واسونک» تبدیل شده‌اند. کارکرد واسونک در عروسی‌های شیراز، همانند کارکرد بیت‌ها در عروسی‌های بوشهراند.» 4

  صادق همایونی در کتاب «ترانه‌های محلی فارس» در توضیح واسونک آورده است که: « این‌گونه ترانه‌ها را در آباده و اطراف ممسنی، «سورو‍« ‏sourou‏ و در گرگنای کازرون، «سوروگ» می‌گویند که شاید پیوندی داشته باشد با «سرود.» 5

  البته نمونه‌های ابیات بیت‌خوانی و یا مشابه این آواز در بین دیگر مناطق و اقوام ایرانی به ویژه لرها و بعضاً کردها نیز مشهود است. برای نمونه در استان «کهگیلویه و بویر‌احمد» عین این آواز را با عنوان «سُرور» در مجالس عروسی می‌خوانند. یا در لرستان، بعضی از بیت‌های ترانه‌ای معروف به «سیت بیارُم»  ‏sit biyārom‏ که معمولاً توسط زنها در جشنهای عروسی خوانده می‌شود، به ابیات بیت‌خوانی در بوشهر و همینگونه به «واسونک» در فارس شباهت دارد.‏

  بیت‌خوانی در مراسم عزا ‏

  به این گونه بیت‌خوانی، «سرود»‏‎ surud ‎‏ می‌گویند و در مقابلِ بیت عروسی، به «بیت‌ عزا» یا «وارونه» نیز معروف است. پسوند وارونه‌ی این نوع بیت از آن جهت است که برعکس مجالس شاد، در عزاداری استفاده می‌شود. از این رو بعضی از افراد، به بیت عروسی، «راسونه» نیز می‌گویند. ‏

  بیت عزا به علت گره خوردن با آیین مذهبی و عزاداری و در نتیجه اهمیت بیشتری که مردم بوشهر برای این نوع مراسم قایلند، نسبت به بیت عروسی جایگاه والاتری را داراست.‏

  بیت عزا با همان ویژگی‌های بیت‌خوانی در عروسی، شبیه آواز شوشتری اجرا می‌شود، با این تفاوت که شروع این بیت‌خوانی معمولاً از درجه پنجم گام همایون می‌باشد. همین تفاوتِ جزیی، در اجرای بیت عزا، باعث تفکیک آن از آواز بیت‌خوانی در عروسی شده است.‏

  از جمله مراسم عزاداری که در آن از بیت‌خوانی استفاده می‌شود، مراسم سوگ زنانه است. پس از پایان هر بیت عزا، زنهای مجلس «کِل» ‏kel‏ را نیز سر می‌دهند. این کِل به «کِلِ واری»‏kel-e vāri ‎‏ یا «وارونه» معروف است. کل در عزاداری، طولانی‌تر از «کِلِ عروسی» می‌باشد و آخر آن با جیغ زدن زن‌ها که به آن «لیک» ‏lik‏ می‌گویند، به پایان می‌رسد.‏

  در پایان این نوع بیت‌خوانی نوحه‌خوانان، بطور غیرمحسوسی با همان نوا، بتدریج از بیت‌خوانی وارد مصیبت‌خوانی می‌شوند. این آواز تا حدود زیادی به شروه می‌ماند و بسیار حزن‌انگیز است.‏‎ ‎

  در پایان بعضی از مراسم سینه‌زنیِ سنتیِ مردها نیز بیت‌خوانی به اجرا در می‌آید. در این نوع اجرا نوحه‌خوان، معمولاً با آوازی خاص، پیش‌ درآمدی را برای اجرای بیت‌خوانی برمی‌گزیند.‏

  این آواز از نظر فواصل و حالات اجرا، همانند دستگاه شور و آواز دشتی است، اما دارای ویژگی‌های خاص و تفاوت‌هایی است که آن را از دستگاه «شور» متمایز می‌سازد.6

  پس از این مرثیه‌ی مقدمه‌گونه بیت‌خوانی شروع می‌شود. در این اجرا، تمام ویژگی‌های بیت «وارونه» که زنها در مجلس عزاداری و فاتحه می‌خوانند، مشاهده می‌شود. ضمن اینکه گاه امکان دارد زنی در عزا‌خانه‌ی زنانه به شیوه‌ی بیت‌خوانی«راسونه»، در جواب نوحه‌خوان مرد، به خواندن آواز برآید.7
 

‎.1‏ از این نمونه بیت‌ها در کتاب «سنگستان» ـ عبدالحسین ریشهری ـ جلد یکم و نیز «کارنامه دشتستان» ـ حیدر عرفان، خواندنی است.‏

‎.2‏ نکته مشترک دیگری که در بیت‌خوانی و واسونک قابل تأمل است و از نظر درجاتِ گام، جزء ویژگی‌های بارز آن دو می‌باشد، این است که درجه‌ی هفتم این گام مانند آواز اصفهان قدیم، قدری کمتر از حد معمول امروزی، یعنی ربع پرده کمتر اجرا می‌شود. (درجه هفتم اصفهان قدیم، «سُل سری» می‌باشد که امروزه در اصفهان بصورت «سُل دیز» اجرا می‌شود.) این نکته نشان می‌دهد که در موسیقی مناطق، تغییر فواصل کمتر صورت گرفته و آنها اصالت و ویژگی خود را بیشتر حفظ کرده‌اند.‏

‎.3‏ جهت اطلاع بیشتر ن.ک: درویشی، محمد‌رضا، بیست ترانه‌ی محلی فارس، انتشارات ماهور 1374، ص42‏

‎.4‏ مقدمه‌ای بر موسیقی نواحی ایران ـ ص 64‏

‎.5‏ همایونی، صادق، ترانه‌های محلی فارس، انتشارات بنیاد فارس شناسی1379، پاورقی ص 103‏

‎.6‏ جمله‌ی آوازی، معمولاً در اجرای این قطعه از درجه‌ی ششم گام شور شروع شده، پس از گردش ملودی، با حالات زیبایی، روی درجه سوم گام (شبیه آواز دشتی) می‌ایستد. سپس ملودی با حالتی خاص روی درجه‌ی اول گامِ شور فرود می‌آید.‏

‎.7‏ جهت اطلاع از نمونه‌های مختلف «بیت عزا» ر.ک: بهار و خزان، منتخبی از اشعار نوحه‌سرایان استان بوشهر ـ گردآورنده: حسین محمودی دشتی ـ چاپ الهادی بی تا ـ ص 395 و 396‏