مهمترین ویژگی‎ تعزیه‌نامه‌ها ی ایرانی

مهمترین ویژگی و‎ ‎مشخصات تعزیه و تعزیه‌نامه‌ها ی ایرانی
به قلم : علیرضا میرشکاری ـ‎ ‎کارشناس ارشد هنرهای دراماتیک
تقدیم به : دکتر جواد امینی

‎ ‎
از میان تمامی فرمها و سبکهای نمایشی گذشته و حال که در‎ ‎ایران زمین رایج شده و می‌باشد، تعزیه ایرانی اصیل‌ترین و غنی‌ترین شکل نمایشی است‎ ‎که خاص ایرانیان بوده  و از تعرض بیگانگان و نفوذ فرهنگ غیر ایرانی تا حدود فراوانی‎ ‎مصون مانده است.

تعزیه ایرانی، از جمله مواردی است که برای احاطه و دست‌یابی به‎ ‎همه‌ی ابعاد آن باید نگرشی ژرف و چند وجهی بدان داشت، حفظ بخش مهمی از فرهنگ و‎ ‎آیین‌های قومی و ملی، نگاه و تبلور زیبایی‌شناسی،و دیگر موارد  منحصر به فرد، که در‎ ‎صورت توجه و صرف انرژی می‌تواند  دستاویز خوبی برای هنرمندان تجربه‌گر و جوان باشد‎. ‎از جمله این موارد ویژگی و مشخصات تعزیه و تعزیه‌نامه‌ها ی ایرانی است که در نوع‎ ‎خود قابل توجه است. بطور مثال یکی از ویژگیهای برجسته‌ی تعزیه در جنوب ایران ، تجسم‎ ‎بخشیدن به صحنه ها، حوادث و واقعیات تعزیه است تا حدی که به گفته‌ی اکثر شاهدان ،‎ ‎گاه اجرای وقایع تاریخی کربلا تا مرز واقعیت نمایی کامل، پیش می‌رود.

این موضوع با‎ ‎توجه به مکان اجرای تعزیه که در کنار نخلستانها می باشد، تداعی‌کننده‌ی هر چه بهتر‎ ‎و بیشتر اتفاق ها و ماجراهای کربلا و فضای اصلی واقعه‌ی تاریخی  است. به طوریکه‎ ‎تماشاگران گاه فراموش می‌کنند که آنچه می‌بینند، شبیه‌خوانی است. آنها آنچنان تحت‎ ‎تأثیر قرار می‌گیرند که خود نیز در حلقه‌ی اجرا ، حوادث و وقایع تعزیه گره‎ ‎می‌خوردند. اینک مهمترین ویژگی و مشخصات تعزیه و تعزیه‌نامه‌ها در  ایران  را‎ ‎می‌توان اینگونه برشمرد‎:‎

‎1‎ـ درمحله‌ها و روستاها، اجرای تعزیه به زبان محلی‎  ‎رایج می باشد و اکثر نسخه‌ها نیز توسط شاعران محلی و به لهجه‌ی همان منطقه نوشته‎ ‎شده است که به زبان مردم بودن از طرفی حسن تعزیه‌نامه‌هاست‎.‎

‎2‎ـ عدم دسترسی‎ ‎نسخه‌های تعزیه باعث اجرا نشدن مراسم تعزیه می‌شود. بدین ترتیب می‌توان به ارزش‎ ‎نسخه‌ها در نزد‌گروههای اجرایی پی برد، گاه نبود یک نسخه از یک مجلس تعزیه باعث‏‎ ‎می‌گردد که علیرغم از حفظ بودن نسخه حتی از اجرای تعزیه سرباز زند‎.‎

‎3‎ـ  مجالس‎ ‎تعزیه به توالی حوادث تاریخی اجرا می‌شود، در واقع تلاش می‌کنند به ترتیب وقایع‎ ‎تاریخی جلو روند  شاید دلیل اصلی آن اعتقاد به وجود نسخه برای بدل نمایشی و بدل‏‎ ‎سازی در تعزیه باشد که سخت مورد اعتقاد تعزیه‌خوانان است و تعزیه نامه ها را به‎ ‎موقع خودش (زمان وقوع حادثه‌ی اصلی) به اجرا درآورند‎ .‎

‎4‎ـ (مضمون) و محتوای اکثر‎ ‎نسخه‌ها با استناد به شواهد تاریخی و روایات تهیه و تنظیم می‌گردد و مضمونی پر معنی‏‎ ‎و غنی دارد‎.‎

‎5‎ـ  عجین شدن زندگی‌مردم با تعزیه و فرهنگ قومی منطقه را نیز‎ ‎می‌توان از ویژگی‌آن به شمار آورد‎.‎

‎6‎ـ  به لحاظ اجرایی، شرایطی دارند که یکی از‎ ‎آنها، ظاهر الصلاح بودن بازیگران برای به عهده گرفتن شبیه‌ها است، تظاهر به گناه‎ ‎نکرده باشند (این شرط برمی‌گردد به زندگی خصوصی شبیه‌خوانان‎)‎

‎7‎ـ  ارزش معنوی و‎ ‎مذهبی داشته باشد‎.‎

‎8‎ـ  تعزیه‌نامه‌ها اصالت خودشان را حفظ‌کرده اند و دست نخورده‎ ‎باقی مانده اند یا به عبارت بهتر تحریف نشده اند و کسی آن را دست کاری نکرده است‎  ‎به واقع بکرِ بکر باقی مانده اند دلیلش هم در دسترس بودن دستور مادر (دفتر اصلی به‏‎ ‎خط شاعر) می باشد‎.‎

‎9‎ـ استفاده نسخه‌نویسان قدیم از قلم، مرکب مرغوب و همچنین‎ ‎نوشتن اشعار تعزیه با خطهای رعنا و زیبا به گونه‌ای‌که باسواد و کم سواد براحتی‎ ‎بتواند آن را بخواند، از جمله این خطها (ثلث و نستعلیق) می باشد، در حال حاضر نیز‏‎ ‎اکثر مجالس با همین خطوط نوشته می‌شود.‏

‏10ـ  هر تعزیه‌نامه با ترکیبی ساده،‎ ‎گوشه‌ای از اساطیر مذهبی وخصوصاً یکی از واقعیات ده روزه‌ی کربلا و جزئیات آن را به‎ ‎طور مستقل و در طی گفت و گویی شعر گونه بیان بکند‎.‎

‎11‎ـ  از نظر تغییر صحنه‌ها ،‎ ‎تفاوت مکان وغیره تعزیه‌نامه‌ها در حدود نقاشی سنتی ایرانی است و در آن محدودیتی‎ ‎وجود ندارد. از طرفی شکل ساختمان وسبک بازی امکان جهش سریع از زمان و مکان به زمان‎ ‎و مکان دیگر را ایجاد می‌کند.‏

‏12ـ آگاه بودن اشقیا نسبت به شقی بودن خود و‎ ‎معصوم بودن خاندان پیامبر، در حقیقت این نسخ دید و بیان ترکیبی دارد، اشقیاء‎ ‎معمولاً از پشت ذره بین سراینده‌ی مؤمن و دوستدارخاندان پیامبر به وقایع می‌نگرند‎ ‎یا در واقع این نویسنده و در مرحله‌ی بعد بازیگر است که به رذایل آن شخصیت تاریخی‎ ‎آگاهند و آن را مخفی نمی‌کنند. از طرفی به‌ هرحال تماشاگر از قبل اشقیا را با‎ ‎قضاوتی ناشی از معلومات پیشین‌خود، مطلقاً به بدی می‌شناسد و بنابراین دیگر پنهان‎ ‎کردن از او موردی ندارد، به همین دلیل گاه اشقیا در همان بدو ورود خود را برای‎ ‎تماشاگران معرفی می‌کنند و نقشه‌های خود را شرح می‌دهند‎.‎

‎13‎ـ آگاه بودن امام و‎ ‎همراهان به عاقبت کار، به اینکه مقدر است کشته شوند و این شهادت آغاز نجات و‎ ‎رستگاری است‎.‎

‎14‎ـ با وجود نسبت دادن اندک رحمی به اشقیا و کمی ضعف به اولیا،‎ ‎سراینده نمی‌تواند‌‌یا نمی‌خواهد که بتواند آنها را از صورت قهرمان یا ضد مطلق‎ ‎بیرون بیاورد و جنبه‌ی بشری‌تری به‌ایشان بدهد‏‎.‎

‎15‎ـ علت اصلی بدکاربودن اشقیا و‎ ‎درستی اولیا‎ ‎علت ساده و برای تماشاگر مؤمن محترم است، اینکه اشقیا به دنیا‎ ‎می‌اندیشند و اولیا به آخرت. این یک اصل موضوعی است که به آسانی همه‌ی بدکاریهای آن‎ ‎دسته و فداکاریهای این یک را توجیه می‌کند‎.‎

‎16‎ـ سراینده و شاعری که "تعزیه نویس‎" ‎یا "مقتل نویس" خوانده می‌شود تقریباً آدم  فنی و دانشمندی نیست، او فقط حس خود را‎ ‎منتقل می‌کند. وجود صداقت و ایمان در او باعث می‌شود که‌در متن پاره ای موارد‎ ‎واقعاً  گیرا و تکان دهنده به وجود آید‎.‎

‎17‎ـ دو ویژگی دیگر را نیز از قول‎ ‎نویسندگان فرنگی باید گفت. نوشته‌اند که در تعزیه‌نامه‌ها، اثری از روحیه‌ی باستانی‎ ‎و زرتشتی ایرانیان و اعتقاد به اصل دوگانگی وجود دارد. ایرانیان در برابر مظهر‎ ‎عدالت و نیکی که خداست، مظهر دیگری به عنوان طبیعت و تقدیر دارند، که از او شکوه‎ ‎می‌کنند و او را علت همه‌ی پیشامدها و رویدادهای بد و ناگوار می‌دانند. دیگر، یک‎ ‎نوع همبستگی و همفکری ناآگاهانه بین شیعیان و مسحیان راجع به اصل شفاعت در این‎ ‎نمایشها یافته‌اند و آن اینکه امام حسین (ع) نیز مانند مسیح، آگاهانه و برای نجات‎ ‎پیروانش از گمراهی و بیدار کردن آنها، تن به شهادت داد و در محشر نیز شفاعت پیروان‎ ‎خود را خواهد کرد‎.‎

‎18‎ـ در تعزیه به راحتی می‌توان از اشیاء چشم پوشید.هر‎ ‎تعزیه‌خوان می‌تواند چند نقش را به عهده بگیرد. برعکس صدها سیاهی لشکر می‌توانند،‎ ‎بر صحنه جای گیر شوند. که هر یک با خود پرچمی، جنگ افزاری و یا افسار جانوری را‎ ‎بکشند، بدون اینکه این تمرکز به روند نرم تعزیه آسیبی بزند.گاه ضروری‌ترین شی‌از‎ ‎حضور در صحنه حذف ودر عوض حرکتی جایگزین آن می‌شود‎.‎

‎19‎ـ فضای نمایش، فضایی لخت،‎ ‎خاکی و تهی از هر گونه آذین‌بندی تئاتری می‌باشد، اما این صحنه‌ی لخت، صحنه‌ای است‎ ‎کلی که تصویری ساده شده از بیابان کربلا و در همان حال، نمادی از کل جهان است. در‎ ‎این فضا همه چیز کنونی و در همان حال تاریخی یا ازلی است. هیچ‌گونه رنگ آمیزی محلی‎ ‎و زمانی به چشم نمی‌خورد‎.‎

‎20‎ـ صحنه، معماری و ویژگی مشخصی ندارد. مکان "همه‎ ‎جا"ست و زمان تنها یک لحظه میان آفرینش و رستاخیز، میان بدایت و نهایت. چون تعزیه‏‎ ‎تاریخ بشری را از آغاز تا پایان در برمی گیرد، با آفرینش و حتی پیش از آفرینش آغاز‎ ‎می‌شود و تا رستاخیز و حتی پس از آن ادامه دارد‎.‎

‎21‎ـ  تعزیه‌گردان تا آنجا که‎ ‎امکان دارد سعی می‌کند از اعضای گروه نمایش محله خودی، در تعزیه استفاده کند، تا‏‎ ‎مراسم حسینیه‌ی او هر چه بیشتر احساسی تر و یا واقعی تر جلوه کند و در ارائه‌ی خلق‎ ‎صحنه‌ی شهادت موفق‌تر باشد‎.‎

‎22‎ـ متن تعزیه دارای یک ویژگی است و آن توضیح تعزیه‎ ‎از راه خود تعزیه است. متن تعزیه، شرایط اجرای تعزیه را توضیح می‌دهد،به زبان دیگر‎ ‎تعزیه‌ای است که در تعزیه می‌گذرد. نمونه‌ی گویای متنهای این چنینی تعزیه‌ی «پسر‎ ‎فروختن و عباس هندوست» که متن آن در واقع یک "فرامتن" است‌ یا متنی که از متن تعزیه‎ ‎سخن می‌گوید، نمایشی که نمایش تعزیه است این فنواره چیزیست که در تئاتر اروپایی‎ «‎نمایش در نمایش» نام گرفته است‎. ‎

‎23‎ـ اشعار تعزیه‌نامه‌ها در میناب فقط در‎ ‎اجرای تعزیه مورد استفاده قرار نمی‌گیرد بلکه در مراسم روضه‌خوانی و پامنبری‌ها و‎ ‎همچنین در مراسم سینه‌زنی توسط نوحه‌خوان خوانده می‌شود (البته بعضی از‎ ‎اشعار‎)‎

‎24‎ـ اشعار اغلب این نسخه‌ها پیشگام و پیشاهنگ تحول شعر فارسی در دوره‌ی‎ ‎مشروطه بوده‌ است. بسیاری از انواع و قالب‌های شعری مانند: مسمط مستزاد، بحر طویل و‎ ‎چهار پاره ، اوزان مختلف ، نادر و کم استعمال و حتی غیر عروضی در اشعار تعزیه‎ ‎بکار‌می‌رود.به احتمال زیاد شاعران دوره‌ی مشروطه در سرودن و ساختن اشعار وطنی و‎ ‎آزادیخواهی از ادبیات تعزیه و همچنین از نوحه‌ها استفاده و اقتباس‎ ‎کرده‌اند.‏

‏25ـ واژه‌ها و کلماتی که در اشعار تعزیه به کار رفته است، آمیزه و‎ ‎ترکیبی است از واژگان ادبی، کلمه‌ها و الفاظ گفتاری در زبان رایج و متداول، اما‎ ‎برخلاف ترانه‌ها و تصنیف‌ها کلمات شکسته کمتر در آنها به کار رفته است. این سبک و‎ ‎شیوه سبب می‌شود که اغلب اشعار تعزیه از حیث زبان و بیان ساده، روشن و بی‌تکلف و از‎ ‎لحاظ ترکیب، کلام روان و خوش‌آهنگ باشد، اگر چه در میان نسخه‌ها اشعار سست، شکسته،‎ ‎عامیانه و گاه مبتذل و مهمل هم یافت می‌شود، لیکن همه‌ی نسخه‌ها چنین نیستند، و‏‎ ‎خلاف نظر بسیاری از شاعران و ادیبان ما اشعار شیوا، نغز و دل انگیز حتی در سطح عالی‎ ‎ادبی در نسخه‌های تعزیه فراوان است.‏

‏26ـ اغلب اشعار تعزیه بخصوص آنها که از‎ ‎دوره‌ی ناصرالدین‌شاه‌به بعد ساخته شده‌اند و از سروده‌های  استادان تعزیه می‌باشد،‎ ‎معمولاً وزن شعرها و حتی شماره‌ی ابیات هر بند و هر قطعه با آهنگها و نغمه‌های‎ ‎موسیقی و گوشه‌های خاصی که اشعار می‌بایستی در آن مایه‌ها خوانده و اجرا شوند، تا‎ ‎اندازه‌ای متناسب، منطبق و همسازند، در واقع تعزیه‌سازان به نوعی آهنگ‌سازی‎ ‎می‌کرده‌اند. از نکات مهم و بسیار جالب اشعار تعزیه در برخی موارد، همانندی و‎ ‎هماهنگی نام و عنوان آهنگ و آواز با نام و عنوان زبان و بیان شخصیت تعزیه است‎. ‎مثلاً گوشه "راز و نیاز" آواز بیات اصفهان در وضع و حالتی خوانده می‌شود که آن را‎ ‎راز و نیاز می‌گویند و یا رجز و حدی و پهلوی به هنگام رجز‌خوانی و حالات و حرکات‎ ‎حماسی اجرا می‌شود.‏

‏27ـ در بعضی از اشعار تعزیه به آداب و رسوم و اخلاق و‎ ‎رفتارگروهها و اصناف و طبقات مختلف جامعه- مستقیم یا غیر مستقیم- اشاره‌هایی شده‎ ‎است، حتی موضوع و مضمون بعضی یا بخشی از تعزیه‌های به اصطلاح "گوشه" وقایع و مسائل‎ ‎اخلاقی و خانوادگی است. به علاوه اکثر شاعران تعزیه درموارد متعدد اشعار خود را با‎ ‎تعبیرها و اصطلاحاتی بیان کرده و یا به نکته و موضوعی اشاره کرده‌اند که فهم ودرک‎ ‎درست آنها جز با پژوهش و کاوش در سنت‌ها و آداب و رسوم ملی، مذهبی و محلی ممکن‎ ‎نیست. از این رو نسخه‌های تعزیه برای پژوهشگران مسائل اجتماعی و خاصه مردم شناسان‎ ‎نیزاز اسناد مهم به شمار می‌آیند‎.‎

‎28‎ـ یک ویژگی دیگر تعزیه‌نامه‌ها تطابق برخی‎ ‎از عناصر آن با اصول نمایشنامه نویسی است، که این اصول عبارتند از‎:‎

الف) تقابل‎ ‎نیروهای متضاد از لحاظ مادی و معنوی‎.‎
ب ) موضوع آن از طرفی مربوط به حکمت عملی‎ ‎یا اخلاق است و از طرفی به اعتقادات دینی مربوط می‌گردد. به عبارت دیگر ، کشمکش‎ ‎میان نیروهای خیر و شر ، ایمان وکفر و یا عقاید آسمانی، عقاید اساطیری و افسانه‌ای‎ ‎در فلسفه و ادیان به ویژه دین زرتشت و ادیان هندوان است. توضیح اینکه در این ادیان‎ ‎نیروهای اهورایی یا "امشاسپندان" در مقابل نیروهای شریر و کفر و در تقابل با‎ ‎نیروهای الهی و ملکوتی می‌باشند‎.‎
آنچه به اختصار گفته شد بخشی از ویژگیها  و‎ ‎امتیازات تعزیه و تعزیه‌نامه‌هاست‎.‎
‏
منابع و‎ ‎مآخذ:‏

‏1ـ عناصری، جابر؛ شبیه‌خوانی گنجینه‌ی نمایش‌های‎ ‎آیینی مذهبی؛  تهران؛ انتشارات نمایش، چاپ اول ،1372‏
‏2ـ میرشکاری، علیرضا ،‎ ‎تعزیه در میناب، بوشهر ، انتشارات شروع، چاپ اول، 1382‏
‎3‎ـ بهرام بیضایی؛ نمایش‎ ‎در ایران تهران؛ انتشارات ؟ چاپ کاویان ،مهر 1344‏
‏4ـ عناصری، دکتر جابر، نمایش‎ ‎و نیایش در ایران، تهران نشر جهاد دانشگاهی، چ اول/1366‏
‏5ـ شهیدی، عنایت‌الله،‎ ‎پژوهشی در تعزیه و تعزیه‌خوانی، تهران، نشر دفتر پژوهش‌های فرهنگی، چ‎ ‎اول/1380‏
‏6ـ جنتی عطایی، دکتر ابوالقاسم، بنیاد نمایش در ایران، تهران، نشر‎ ‎صفی علیشاه، چ دوم/1356،
‏7ـ : همایونی، صادق، تعزیه در ایران، شیراز، نشر نوید،‎ ‎چ دوم/ 1380،‏