مشاهیر سیراف - سلیمان تاجر سیرافی ‏

مشاهیر سیراف

 سلیمان تاجر سیرافی
 

 
 سیراف را بیشتر به خاطر تجارت دریائی وثروت بی حد وحصرش می شناسند، اما نباید ازنامها وافراد عالم آن غافل ماند. جای تعجب است بندری که دروازه ترانزیتی ایران، چین وهند بوده است، چه شد که عالمان وفرهیختگان زیادی نیز داشت. معمولاً وقتی صحبت ازپول وکسب درآمد می شود، کمترشخصی به دنبال علم اندوزی می رود، اما رجال سیرافی این قاعده را برهم زدند. سیراف حتی ناخدایان فرهیخته ای هم داشته که در فصل های بعد به معرفی آنها می پردازیم. ‏
 
سلیمان تاجر سیرافی

 متاسفانه درباره سلیمان  سیرافی تحقیق وکتاب جداگانه ومفصلی نوشته نشده است. درخلال برگزاری کنگره بین المللی سیراف استاد بزرگوارم جناب آقای یاحسینی در کتابی  با  عنوان «سیراف شهر گفت و گوی فرهنگ ها » بخشی را به زندگی سلیمان و نقد و بررسی کتابش  پرداخته که به نظر من این کتاب همچون دیگر آثار آقای یاحسینی مفید وجامع است. ‏

 ایگناتی یولیانوویچ کراچکوفسکی محقق لیتوانی که تحقیقات گسترده ای را درباره نوشته های جغرافیائی  جها ن اسلام به رشته تحریردرآورده درباره سلیمان می نویسد:‏

‏ « سلسله قصه پردازان  معروف با « سلیمان تاجر» آغاز می شود  که  درباره وی  چیزی نمی دانیم جز اینکه قصه هایش به حدود سال851م/237ق باز می گردد وبارها به منظور تجارت به سوی هند وسوی چین رفته است »1

 سلیمان تاجراهل سیراف ودریا نورد بوده است اما ناخدائی که مثل بقیه فقط به فکر کسب وکار ودرآمد باشد نبوده است. او به  هرجا که می رفته تمام دیده های خود را نوشته تا گنجینه ای گرانبها برای آیندگان باشد. سلیمان سیرافی که تاجر و دریانورد بوده است، پس از سال ها تجارت و دریانوردی سرانجام در سال 237 هجری قمری همه دیده ها و شنیده های خود را از سیراف تا چین و هند به رشته تحریر در آورد. کراچکوفسکی با استناد به گفته «گابریل فران» محقق فرانسوی ومترجم کتاب سلیمان ازعربی به فرانسه می نویسد:‏

‏ «... راه را چنان به دقت توصیف می کند که فران توانسته است برروی نقشه های نوین اورادنبال کند. وی نمونه ای خوب ازتاجران عرب وایرانی است که سوی چین رفته اند.»2 ‏

‏  درباره مسیر حرکتی سلیمان ازسیراف به چین می نویسد:‏
‏ « ازسیراف ازراه دریا تا مسقط، برساحل جزیرة العرب،رفته و ازآنجا  کلم  بر ساحل مالابار،رسیده سپس ازتنگه یالک درشمال جزیره سیلان3 وخلیج بنگال [ناحیه ای در شبه قاره هند که بواسطه تنگه یالک از هندوستان جدا می شود] گذشته تا  جزیره لنگبالوس ( یکی از جزایر نیکوبار)رفته وازآنجا به کلبره برساحل غربی مالایا پیش رفته  و از آنجا به جزیره تیومن در جنوب غربی مالاکا4 وازآنجا به دماغه سن ژاکوب نزدیک سایگون 5 وازآنجا به جزیره هانیان رسیده و سپس  از تنگه  واقع  میان این  جزیره و سرزمین چین عبور کرده وتا بندرخانفو6 پیش رفته سفردریائی از مسقط تا چین  چهار ماه طول کشیده است.»7

 کراچکوفسکی درباره دقت سلیمان چنین می گوید:‏
‏ «سلیمان درتوصیف خود به یادآوری منزلگاهها یا به گفته یونانیان  پریپلوس  [دریانوردی اکتشافی] و تعیین مسافتها به مقیاس روزوگاه به فرسخ بس نکرده  بلکه  توصیفی  زنده ازسواحل وجزایر و بندرگاههای مختلف  و شهرها ومردم و محصولات ومصنوعات  و کالاهای بازرگانی به جای گذاشته است چنانکه معلوم شد اطلاعات مفصل وی ازکانتون نیز دقیق تراست»8 ‏

 کتاب سلیمان سیرافی ازهمان ابتدا مورد توجه بسیاری از دریانوردان وجغرافی دانان قرار گرفت سبب هم این بود که تمامی اطلاعات وی دقیق ومستدل بود. او تمام نوشته های خود را ابتدا دیده وسپس نگاشته است ابن فقیه همدانی به گفته کراچکوفسکی از سفرنامه سلیمان تاجر بهره ها برده است. کتاب ابن فقیه پنج جلد بوده که علی چیزری به سال 413هـ آن را خلاصه کرده واصل کتاب در دست نیست9 .‏

 کراچکوفسکی درباره تاثیرسفرنامه سلیمان بر داستان های سندباد می گوید:‏
‏ « تحقیقات « رنو»،«دخویه» و«فران» نشان داده که سفرهای سندباد درهمان محیط قصه های سلیمان تاجر سیرافی ودر مکان آن یعنی سیراف وبصره وبغداد وتقریبا درهمان دوران یعنی حدود سال 287هـ بوجود آمده است »10 ‏

 او درکتابش داستانی را از مسعودی در مورد تجارت مردی سمرقندی بیان می کند وبعد متذکر می شود که آن تاجر سمرقندی همان راهی را به سوی چین پیموده که قبل از او سلیمان رفته است.11 ‏
 یک ناخدای ایرانی بنام ناخدا «بزرگ بن شهریاررامهرمزی» درحوالی سال 342هـ/953م کتابی تالیف کرد باعنوان «عجایب الهند »12؛وقتی به فحوای کتاب رامهرمزی نگاه می کنیم متوجه می شویم که رد پای داستانهای سلیمان در آن  پیداست، هر چند  که رامهرمزی هیچ  نامی از سلیمان  و ابوزید سیرافی نیاورده اما با مطالعه دو کتا ب مشخص می شود که «عجایب الهند» بدون شک متاثر از کتاب سلیمان است.‏

 از تاریخ فوت این سفرنامه نویس سیرافی اطلاعی نداریم اما به احتمال بسیار باید در نیمه اول قرن سوم هجری از دنیا رفته باشد.‏
 
 

‏ 1- ایگناتی یولیانوویچ کراچکوفسکی ،:تاریخ نوشته های جغرافیائی در جهان اسلام ،ترجمه ابوالقاسم پاینده، انتشارات علمی وفرهنگی، چاپ اول، تهران 1379ص114.‏
‏1- همان، ص114.‏
‏2- سیلان : نام ولایتی است که دارچینی خوب از آنجاآورند جزیره ایست که از کوهش یاقوت بهتر حاصل می شود و آن به طرف جنوب هندوستان است. (لغت نامه دهخداج29ص207)‏
‏3- شبه جزیره ای در هندوچین ومیان دریای چین جنوبی واقیانوس هند واقع است. (لغت نامه دهخداج43ص87)‏
‏4- سایگون یا ، سگون شهری است در هند وچین بندری پر ازدحام برنج وکائوچوی آن معروف است. (دهخداج28ص205)‏
‏5- نام دیگر آن کانتن است  کانتن یکی از بنادرمهم چین وبر دلتای سی کیانگ قرار دارد.  (دهخدا ج39ص284)  ‏
‏6- تاریخ نوشته های جغرافیائی درجهان اسلام ص115.‏
‏1- همان ص114.‏
‏2-  همان  ص 128.‏
‏3- همان ص 115.‏
‏4-  همان ص117.‏
‏5- سیراف شهر گفت وگوی فرهنگ ها /ص225. ‏