محرم در بوشهر

محرم در بوشهر

به قلم : « سید محمد حسین سیدزاده »‏

 

ماه محرم در بوشهر از جایگاه ویژه ای در بین مردم استان برخوردار است از اول تا سیزدهم این ماه مراسم های عزاداری خاصی  در مساجد، تکیه ها و حسینه های بوشهر با شور و حال بسیار برپا می گردد.  در بوشهر در کنار عزاداری مردان، عزاداری زنان نیز از جایگاه  ویژه ای در بین مردم این دیار برخورداراست. عزاداری زنان این منطقه  از میهن اسلامی،  با شور و حال خاصی  تا صبح  روز عاشورا  ادامه دارد. عزاداری مردم بوشهر با سیاه پوشی  مساجد،  آماده سازی سازهای سنج و دمام آغاز و با نوحه خوانی، مصیبت خوانی – سینه زنی- کتل -تعزیه و زنجیر زنی  ادامه می یابد
مراسم سنج و دمام سالیان متمادی در کنار مراسم سینه زنی از نشانه های بارز عزاداری  مردم بوشهر به حساب می آید ‏

هر سال در ابتدای ماه محرم سازهای سنج و دمام ها بازسازی می شود و گروهی  متخصص از افراد  با سابقه و پیشکسوت محلات  برای آماده سازی آن تلاش می کنند مراسم سنج و دمام در محلات از  نقطه ای  از محله شروع و تا صحن مسجد یا حسینه و یا تکیه  ادامه و پایان  می یابد  به جز سنج و دمام ، ساز دیگری به نام بوق در این مراسم  نقش مهمی  را ایفاء می کند. ‏

سنج و دمام:‏

اما چگونه این سه ساز ساخته و اجرا می شود ، در ابتدا به ساز بوق اشاره می کنیم.‏
بوق سازی است که  از شاخ حیوانات  ساخته می شود  و از اولین سازهای بادی به شمار می آید  و اولین سازی است که در این مراسم نواحته می شود ، دمام ساز دیگری است که نوازندگان می بایست با تبحر خاص  و شناخت کافی در نواختن این ساز داشته باشند، تا بتوان بعنوان نوازنده دمام گروه را همراهی نماید. سنج نیز از دیگر سازهای همنوا با دمام است که نوازنده های آن دمام زنان را همراهی می کنند  و این افراد نیز دارای تخصص خاص نواختن این ساز هستند.‏
در زمینه  پیدایش،  ساخت،  نوع  و اجرای این سازها محسن شریفیان  در کتاب اهل ماتم به تفصیل به آن اشاره کرده است.‏

مراسم سینه زنی:‏

این آئین مذهبی در بوشهر  بعنوان یکی از اصیل ترین  مراسم های عزاداری این مردم شناخته می شود که در چگونگی اجرای آن در کشور منحصر بفرد بوده و این گونه  عزاداری  و به این سبک ، فقط می توان  در این استان مشاهده  نمود ،گرچه  امروز  در بعضی از نقاط  مختلف استان خوزستان و هرمزگان با گام هایی تندتر  در عرصه موسیقی  و اجرای آن  را مشاهده می کنیم که آن هم برگرفته از عزاداری بوشهر است.‏

شروع مراسم سینه زنی با حضور کودکان همراه است که نوحه ها در این زمان توسط پیش خوان  خوانده می شود  و هر چه این مراسم  جلوتر می رود  ریتم تندتری بخود می گیرد  و کودکان جای خود را به بزرگترها و پیش خوان  نیز مراسم  را پس از نظم دادن به نوحه خوان اصلی می سپارد.‏

با ورود نوحه خوان به جمع سینه زنان ، سینه زنی شکل خاصی به خود می گیرد و هر چه جلوتر می رویم نوحه های خوانده شده  توسط نوحه خوان هر کدام با ریتم  تندتری همراه است  که سینه زنان  می بایست  با نوحه  خوان  همراهی نمایند  این مراسم  همراه با  احساس سینه زنان  قوت می گیرد  و آن زمانی که سینه زنی به اوج خود می رسد ، نوحه خوان  با گفتن کلمه  " واحد" ریتم و آهنگ سینه زنی  را تغییر می دهد.‏

مراسم سینه زنی بعد از گفتن واحد  به اوج می رسد. ناگفته نماند  که زدن سینه  زنی ، از سوی  سینه زنان نیز باید با تبحر خاصی  همراه باشد که اگر فردی  نتواند خود را با سینه زنان  همراه سازد  حرکت سینه زنان  که بشکل دایره و با ریتم خاصی همراه است دچار اشکال می کند.‏

همانگونه که در ابتدا نیز اشاره شد مراسم عزاداری  زنان نیز با شور  و حال خاصی  در مساجد، حسینیه ها ، تکایا  همراه است  که اوج همنوایی زنان  عزادار در صبح روز عاشورا و قبل از اذان صبح است ، که به مراسم صبحدم مشهور است.   همنوایی زنان در عرصه عزاداری مردم ایران کم نظیر و شاید هم بی نظیر  است و در تعزیه هم می توان آن را به وضوح مشاهده نمود.‏

اجرای مراسم صبحدم و تعزیه در روز عاشورا از دیگر مراسم عزاداری مردم بوشهر است  که تعزیه  در روز تاسوعا و عاشورا  از شور و حال خاصی  برخوردار است و در چندین نقطه استان بوشهر  مراسم تعزیه  امام حسین (ع) برپا می گردد که از حزن انگیزترین  مراسم عزاداری مردم بوشهر بشمار می رود.‏

گرچه در مورد تعزیه بوشهر کتاب های مختلفی نوشته شده و مطالب بسیار زیادی  به نگارش در آمده اما هنوز  که هنوز نمی توان به زمان دقیق  و مستندی به آغاز این مراسم در بوشهر اشاره نمود.‏

از دیگر مراسم های عزاداری مردم بوشهر  می توان به بیت خوانی – مصیب خوانی – ذکر خوانی – پامنبری- روضه خوانی – و چاووش خوانی نیز  اشاره کرد. که هر کدام در مراسم های عزاداری ماه محرم جایگاه خاصی دارند.‏