عزاداری زنانه " شروه "

عزاداری زنانه " شروه "

‏‎

تحقیق و پژوهش محسن شریفیان

‎ ‎
زن ها ، شب هنگام برای شنیدن روضه یا مرثیه خوانی ،به گرد هم جمع‎ ‎می شوند . عزاداری زنانه معمولاً با خواندن آوازی معروف به«لایه لایه»1 یا «لالای‎»‎،‎ ‎آرام آرام شروع می شود؛ این آواز برگرفته از«لالایی »است که زن های بوشهری برای‎ ‎خوابانیدن طفل خود می خوانند‎.

‎آواز لالایی بیشتر در مایه«دشتی»که یکی از‎ ‎زیباترین متعلقات مستقل دستگاه «شور» – از ردیف موسیقی ایرانی- است، خوانده می شود‎. ‎این آواز معمولاً با متری آزاد اجرا و در بوشهر به شیوه های مختلفی خوانده می شود‎ ‎که اکثراً به شیوه های مختلفی خوانده می شود که اکثراً به شیوه های"شروه خوانی‎" ‎شباهت دارد .روحیه ی مادر در اجرای این آواز غم انگیز ، بسیار مهم است؛ تا آنجا که‎ ‎گهگاه مادر در حین خواندن لالایی، اشک می ریزدو در قالب همان آهنگ،دلتنگی های خود‏‎ ‎را آشکار می سازد‎.

‎بیشتر شعرهای لالایی ، عامیانه است. مضمون آن ها نیز بیشتر در‎ ‎مورد آرزوهای مادر برای آینده کودک ،وصف زیبایی های او ،شرح حال خود و اعضای‎ ‎خانواده و شماری نیز در ارتباط با مضامین مذهبی است‎:

‎عزیزم،مو لالات می کنم‎ ‎شاالّله بمونی
بــه مکـتـب بـروی قـرآن بخـوانـی‎
‎بــه قـرآنی که ختـمـش بی‎ ‎شـمارن
بــه مـولایـی که تیغـش ذولفقـارن
عـــزیـــزم لالالالا، رودم‎ ‎لالالالا

اما خواندن لالایی در مجالس عزاداری زنانه بدین صورت است که نوحه‎ ‎خوانان همراه با جنباندن گهواره ،برای علی اصغر ، لالایی (لایه لایه)می  میخوانند‎ .‎این آواز با گریه و زاری شرکت کنندگان، همراهی می شود و نوحه خوان باخواندن اشعاری‎ ‎سوزناک در وصف علی اصغر(ع) و سرگذشت غم انگیز او ، حاضران را اندوهگین و غمناک می‎ ‎سازد‎:

‎ای سکینه بنشین و یک دمـی،لالایش بکن
اصغـر لالا،اصغـر لالا
دست خود‎ ‎برگردنش کن ،سیل بالایش بکن
اضغـر لالا،اصغـر لالا
یـک چـراغی نذر الله ،تا‎ ‎نمیــرد اصغـــرم
اصغـر لا لا ،اصغـر لالا
میل خلخال نو طلا بود،پای اصغـر‎ ‎بود رفت
اصغـر لالا ،اصغـر لالا
فکر کافور و کـفن کن ،اصغر از دنیا‎ ‎بـرفت
روزگـارم ، اصغـر لالا

‏1- گاه به بیت خوانی در مجالس عزا نیز «لایه لایه» می گویند‎ . ‎همین گونه به نوحه علی اصغر که با این مطلع شروع می شود : ای اضغر صغیر من لایه‎ ‎لایه لای/ طقل نخورده شیر من لایه لایه لای

باید گفت ،خواندن لالایی در اصل از مجالس ترحیم زنانه به‎ ‎عزاداری ماه محرم کشیده شده است. در این گونه مراسم،نوحه خوانِ زن،چنانچه شخص از‏‎ ‎دنیا رفته جوان یا نوجوان باشد،شروع به خواندن بعضی از اشعار لالایی با همان آهنگ‎ ‎خاص آن می نماید مه آن را "لالاییوارونه " می گویند. و از آنجا که این نوا همان‎ ‎نوایی است که اولین بار با هزاران  آرزو و امید،پای گهواره از حنجره ی مادر برای‎ ‎فرزند بیرون آمده بوده؛ بر روی حاضران،خصوصاً خانواده مصیبت دیده ،تاثیر زیادی می‎ ‎گذارد‎.

‎اینگونه آوازهای حزن انگیز در عزاداری زنانه که به شروه خوانی و لالایی‎ ‎می ماند ،در مناطق مختلف استان بوشهر رایج است . در بعضی از این مناطق ، بویژه‎ ‎گناوه ،دیلم و بخشی از شهرستان دشتستان به خواندناینگونه آوازها در غزا داری زنانه‎ "‎شوره "‏Soreh‏ می گویند‎.

‎آواز "شوره" در عزاداری زنانه از نظر شباهت در ساختار‎ ‎و عنوان،با آوازهای حزن انگیز"هوره" ‏Houreh‏ که آن را نیز در عزاداری زنانه ما‎ ‎خوانند ،بی ارتباط نمی باشد . کارشناسان و مورخان ،خاستگاه"هوره" را در میان اقوام‏‎ «‎کُرد» دانسته و اکثر قریب به اتفاق آنها این آواز را به عنوان یکی از کهن ترین‎ ‎آوازهای ایرانی معرفی می کنند. مشهور است که این آواز را « کرد ها در گذشته در‎ ‎ستایش"اهورامزدا" می خواندند.»2‏

‏«این نوع آواز بدونهمراهی ساز درتمامی نواحی‎ ‎غرب ایران چون لرستان، ایلام ،کرمانشاهان،کردستان و برخی نقاط دیگر(بخش هاییاز‎ ‎همدان و خوزستان)اجرا می گردد. برخی محققان هوره رادر مجموعه دعاهایی که نیایش‎ ‎نامیده می شود و شامل باورهای اولیه زرتشتی است ،می دانند.»3‏

در کرمانشاه نوعی‎ ‎از هوره به «موره» ‏Moureh‏ (مور)معروف است . این آواز حزن آور «توسط زنان به هنگام‎ ‎فوت عزیزانشان  در جمع زنانه خوانده می شود.از انواع دیگر هوره لالایی مادران و نیز‎ ‎هوره مخصوص مخصوص دوشیدن احشام و یا مشک زنی است.»4‏

در استان فارس بویژه در‎ ‎روستاهای شهرستان "ممسنی" نیز،زن ها در مراسم عزاداری به زبان لری آواز سوزناک‎ ‎مشابه ای را می خوانند که به "شربه" ‏Sarbeh‏ معروف است.5 در مناطق "بویر احمد‎" ‎نیزدر عزاداری ها، آوازی رایج است که آن را "شربه"و " شروه" می نامند. ‏

به گمان‎ ‎نگارنده ،نواهای"شوره" در عزاداری زنانه استان بوشهر از کهن ترین آوازهای بر جای‎ ‎مانده از موسیقی باستانی ایران است. نکته ی دیگر اینکه با رویکرد به تشابه آواز‎ "‎شوره" با آواز های "شروه" در موسیقی بوشهر،چه از نظر ساختار آوازی و چه از نظر نام‎ ‎گذاری –در واژه شوره جای «واو»و «ر» تغییر پیدا کرده و به اصطلاح «قَلب» صورت گرفته‎ ‎است.- ونظر به قدمت رایج بودن اصطلاح شوره در استان بوشهر نسبت به بکارگیری واژه ی‎ ‎شروه در موسیقی بوشهر، این احتمال وجود دارد که شروه از شوره و آوازشوره از آواهای‎ ‎باستانی هوره ماخوذ شده است‎.

‎با این احتمال باید گفت که ارتباط معنای لغوی شروه‏‎ ‎با آواز خواندن و موسیقی، نسبت به واژه هوره بیشتر است؛زیرا شروه واژه ای است‎ ‎اوستایی از ریشه ی ‏Serav‏ به معنی آواز و سرودن ، و بخش دوم آن ‏Veh‏ به معنی خوب‎ ‎است که روی هم رفته به معنی آواز خوب می باشد،6 حال آنکه « هوره از اهوره ‏AHURA‏‎ ‎پیوند یافته زیرا اهوره در اوستا از ریشه ی اهو ‏‏AHU‏ ی سانسکریت آمده که به معنی‎ ‎خدا و مولا و سرور است و در نزد هندوان آسوره ‏ASURA‏ غالباً از خدایان بزرگ به‎ ‎شمار می رود.»7‏
‏ ضمن اینکه نباید از تاثیر آوازهای شروه خوانی رایج در بوشهر،‎ ‎بر موسیقی نواحی مختلف ایران همچون: هرمزگان، خوزستان، فارس ، کرمان ، کهکلویه و‎ ‎بویر احمد و ..... غافل بود.‏
‎ ‎
‏2-صفی زاده، صدیق – تاریخ موسیقی کردی- انتشارات بهنام 1377- ص‎ 53
3-‎پیشینه ی تاریخی موسیقی لرستان – ص226‏
4- هفت اورنگ –ص111‏‎
5- ‎به نقل‎ ‎از آقا یا ن مصطفی شمس الدینی و حمید رنجبر از مطلعین همان محل‎ .
6- ‎ن.ک: بلادی،‎ ‎سید عبد العزیز – ریشه شناسی واژه های منتخب گویش بوشهری – درددست چا پ‎   
7- ‎ن.ک : تاریخ موسیقی کردی – ص53‏
‎ ‎
از همین روست که گاه موسیقی محلی یک منطقه می تواند به عنوان یکی‎ ‎از نشانه های کهنِ تاریخی،نمود نماید. "شروه" ، "شوره"، "شربه"،"شروک‎" ‎،‎"‎شروا"،"هوره"،"موره"،"مور" و.... در مناطق مختلف ایران به اجرا در می آیند،همگی‎ ‎از الحان باستانی موسیقی ایران زمین محسوب می شوند.‏

جدا از لالایی،آوازهای‎ ‎دیگری مانند«وصمال» ‏Vasmal‏ (وصم) – نوعی مرثیه خوانی و «ورار» ‏verar‏ که عنوان‎ ‎آن از«وصف الحال » گرفته شده است-،«بیت عزا» یا «سرود» نیز در این قسمت برنامه ،‏‎ ‎خطاب به اقلام ذکرشده و شهدای کربلا ، از زبان حال زینب و سکینه (ع) خوانده می‎ ‎شود‎.

‎نمونه ای از اشعار مصیبت خوانی یا مرثیه که در شب عاشورا خوانده می‎ ‎شود‎:

‎آخــــر عمــر جوانــان پــیمبر امشـب است‎
‎زیـنب اند الــوداع با شش‎ ‎بــرادر امـشب است‎
‎امـــشب از انـدیشه ی فــردا بود زینب غمیـن
شاه مظلومان‎ ‎حسین، مهمان خواهر امشب است

تعداد سرخوان ها در اجرای این آوازها دو نفر است که‎ ‎گاه این رقم تا چهار نفر نیز افزایش می یابد. ولی سرخوان های اصلی مراسم معمولاً دو‎ ‎نفر هستند که به نوبت ، ابیات آوازها را بین یکدیگر و هم خوانان ،مبادله می‎ ‎کنند‎.

‎موقعیت نوحه خوان های حرفه ای زن در مقایسه با نوحه خوانهای مرد،که نوحه‎ ‎خوانی  را وسیله معاش خود قرار داده اند.بسیار مناسب تر است ؛ چرا که نوحه خوانان‎ ‎مرد، دایماً در مجالس ترحیم حضور دارند و با گرفتن حق الزحمه از خانواده ی‎ ‎سوگوار،بسیار حرفه ای و "هنرمند نمایانه " رفتار می کنند‎.
‎