صد سال نمایشنامه نویسی در ایران‏ 3

  صد سال نمایشنامه نویسی در ایران‏
 با نگاهی به اقتباسات نمایشی از شاهنامه‏

‏    احمد جولایی - عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی بوشهر‏

 

از دیگر تلاشگران این عرصه می توان به «علی نصر» اشاره کرد که در سال 1300 هـ ش نمایشنامه ای با اقتباس از شاهنامه نوشت. و قریب ده سال بعد یعنی 1310 علی پارسا نمایشنامه بیژن و منیژه را به رشته تحریر درآورد. سال 1311 نوبت محمد افشار و علی آذری بود که هر کدام نمایشنامه ای را با اقتباس از شاهنامه فردوسی به نام های «کی خسرو» و «فردوسی در دربار سلطان محمود غزنوی» بنویسند.

 در سال 1313 هـ ش که در بین ایرانیان به نام بین النحسین معروف است و سال فعالیت دانشگاه تهران محسوب می-شود که بعدها به 1314 تغییر سال یافت و هم زمان با جشن بزرگی شد که برای هزاره فردوسی و با حضور صاحب نظران و ادباء وقت داخلی و خارجی برپا گردید. بنا به توصیه محمدعلی فروغی (ذکاء الملک) چند اثر نمایشی برگرفته از شاهنامه آماده و اجرا گردید. از جمله نمایش های معروف  به سه تابلو نوشته ی عبدالحسین نوشین مربوط به ماجرای زال و رودابه، رستم و قباد، رستم و تهمینه، نوشته واجرا گردید.همین طور نمایشنامه منظوم رستم و سهراب نوشته «روکرت» و غلامعلی فکری و در نمایشنامه «شب فردوسی» ذبیح بهروز که به زندگی فردوسی و مسائل خانوادگی او اختصاص داده خالق شاهنامه را مد نظر دارد.

همین طور در این سال ها حبیب الله شهردار نیز نمایشنامه ای تحت عنوان رستم و سهراب طراحی و به شیوه ای اپرا مانند «نمایش موزیکال» به اجرا درآورد. سال 1313 هـ ش باعث شد تا غلامعلی فکری و محمد مقدم نیز نمایشنامه هائی تحت عنوان رستم و سهراب بنگارند و غلامحسین زیرک زاده نیز بار دیگر بیژن و منیژه را نوشت و به چاپ رساند. در سال 1316 هـ ش دکتر مهدی فروغ که از تحصیل کردگان نمایش بود داستان رستم و سهراب را  به صورت نمایشنامه در سه پرده و بالغ بر 439 بیت نوشت. در همین سال های بین 1300 تا 1320 هـ ش بنا به نوشته دکتر آژند، عبدالحسین اوغلو حاجی، اپرانویس ترک قفقاز هم اپرائی به نام رستم و سهراب تنظیم که علاوه بر اجرای قفقاز در ایران نیز اجرا شد.‏

نادیده نباید انگاشت که در این  سال ها موضوع اقتباس از آثار ادبی و ملی چون آثار نظامی گنجوی، مولانا جلال الدین رومی و ... هم بالا گرفت که برای جلوگیری از اطناب کلام ازذکر سایر آثار خودداری می شود.‏

در پایان به جداول مربوط به شاهنامه و نمودارهای اقتباس درسال های مختلف از این اثر گرانسنگ ایرانی خواهیم پرداخت.‏

برای اثبات این دیدگاه امکان بررسی تاریخی از نحوة تولید، بازنمایی و خلق آثار نمایشی از حدود صدسال پیش تاکنون در ایران می‎‌‎تواند مؤید نکات قابل توجهی باشد، لذا آن را با هم مرور می‎‌‎کنیم، لازم به ذکر است که جدول اولیه این آمار را دکتر مهدی فروغ و محمد حنیف  و ارسلان پوریا  هم در کتب خود تا زمان لازم پیگیری و منعکس  نموده‎‌‎اند. و در سال های بعد آن را ادامه داده و تقریباً به روز رسانده‎‌‎ام. ‏

نتیجه:‏

آمار متون نمایشی از شاهنامه فردوسی  ‏

از کل 122 نمایشنامه‎‌‎ای که تا سال 1384 بر اساس داستان های شاهنامه نوشته شده، 42 نمایشنامه بر اساس داستان رستم و سهراب(34درصد) و 14 نمایشنامه داستان بیژن و منیژه (12درصد) است. داستان های مربوط به زندگی ضحاک 16 نمایشنامه (13درصد)، سیاوش 12 نمایشنامه (10درصد) رستم و اسفندیار 7 نمایشنامه (6درصد) و زندگی فردوسی  4 نمایشنامه (3درصد)  و بقیه موضوعات دیگر را شامل می‎‌‎شود. ‏

بر این اساس دراماتیک ترین شخصیت شاهنامة فردوسی، رستم است و داستان رستم و سهراب معروف ترین و محبوب ترین داستانهای این کتاب وبده و پس از آن به ترتیب داستان های ضحاک، بیژن و منیژه، سیاوش و سودابه و رستم واسفندیار بیشتر از بقیه داستان های حکیم طوسی مورد توجه نمایشنامه نویسان قرار گرفته است.

اما داستان های فردوسی  موضوع 7 درصد کل نمایشنامه‎‌‎های ایرانی را تشکیل می‎‌‎دهد. از میان 1720 نمایشنامه‎‌‎ای که تا سال 1382، تنظیم شده یا به طبع رسیده است، 123 نمایشنامه با الهام از داستان‎‌‎های شاهنامه و 1599 نمایشنامه دیگر با استفاده از موضوعات  عمومی دیگر نوشته شده است که در مجموع باید گفت که این درصد بیانگر توجه جدی نمایشنامه‎‌‎نویسان به این حماسه ی بزرگ ایرانی است. بر اساس این تحقیق، بیشترین توجه به شاهنامه در دهه بیست و کم ترین توجه طی سالهای 1300 تا 1310 و از سال 1358 تا 1370 صورت گرفته است. ‏
بار دیگر یادآور می‎‌‎شود کتب و مت

ون دیگری در حوزه ی ادبیات ایران موجود است که مورد اقتباس هنرمندان عرصه‎‌‎ی نمایش برای خلق آثار نمایشی قرار گرفته‎‌‎اند و گرچه اما از شمول این مقاله خارج‎‌‎اند، اما در خور توجه‎‌‎اند.‏

 

پی نوشت :‏
‏ عبدالهیان حمید کارنامه نثر معاصر انتشارات پایا 1379 ص8‏
‏  طه حسین، جبران خلیل جبران و منفلوطی و ... از چهره¬های این دوره¬اند.‏
‏  اردوش، محمد امیرحسین، محمد نامق کمال و جنبش اتحاد اسلامی در عثمانی، فصلنامه بررسی¬های نوین تاریخی، سال چهارم شماره 4 و 5، 1387، ص 73 و 74.‏
‏  محمدی محمدحسین، تاریخ تحلیلی داستان¬نویسی افغانستان، جلد اول (1357-1298)، چاپ اول 1388، چاپ حیدری، ص 9.‏
‏  ولایتی علی اکبر- فرهنگ و تمدن اسلامی – نشر معارف – سال 1387 ص 237.‏
‏  عابدینی حسن صدسال داستان نویسی در ایران – انتشارات تندر-تهران 1369ج1ص19‏
‏  فرحان بلبل  المسرح السوری فی مئه عام 1847-1946 وزارت الثقافه –دمشق 1997‏
‏  حنیف، محمد، قابلیتهای نمایشی شاهنامه، انتشارات سروش، 1384.‏
‏  پوریا، ارسلان، برخی فروزه های نمایشی ، شاهنامه فردوسی، انتشارات توکا، چاپ اول، 1336، دوم 1375.‏
 

منابع و مآخذ:‏

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

‏1. آژند یعقوب، نمایشنامه نویسی در ایران (آغاز تا 1320 هـ . ش، تهران، نشر نی، 1374.‏
‏2.اردوش، محمد امیرحسین، محمد نامق کمال و جنبش اتحاد اسلامی در عثمانی، فصلنامه بررسی های نوین تاریخی، سال چهارم شماره 4 و 5، 1387.‏
‏3. پوریا، ارسلان، برخی فروزه های نمایشی ، شاهنامه فردوسی، انتشارات توکا، چاپ اول، 1336، دوم 1375.‏
‏4. حنیف، محمد، قابلیتهای نمایشی شاهنامه، انتشارات سروش، 1384.‏
‏5. عابدینی حسن، صد سال داستان¬نویسی در ایران، تندر، تهران 1369، ج 1.‏
‏6. عبداللهیان حمید، کارنامه نثر معاصر، انتشارات پایا، سال 1379.‏
‏7. فرحان بلبل  المسرح السوری فی مئه عام 1847-1946 وزارت الثغافه –دمشق 1997‏
‏8. فروغ مهدی، شاهنامه و ادبیات دراماتیک، تهران، ادارة کل فرهنگ و هنر، 1354.‏
‏9. محمدی محمدحسین، تاریخ تحلیلی داستان نویسی افغانستان، جلد اول (1357-1298)، چاپ اول 1388، چاپ حیدری.‏
‏10.ولایتی علی اکبر- فرهنگ و تمدن اسلامی – نشر معارف – سال 1387 ص 237.‏