صد سال نمایشنامه نویسی در ایران 1

صد سال نمایشنامه نویسی در ایران
با نگاهی به اقتباسات نمایشی از شاهنامه

احمد جولایی
عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی بوشهر

 

 

مقدمه ـ نمایشنامه که خود کلمه مرکب و ترکیبی از «نمایش +نامه» است، برابر نهادی است درمقابل واژگان ‏text‏-‏tekst‏ ویا  ‏play‏ ‏or‏ ‏stageplayویا فرانسوی   ‏piece‏ ‏de‏ ‏theatreکه به افتخار اولین خالق این گونه ادبی در یونان یعنی ‏tes‏ ‏pieceبه این نام خوانده می شود و در پاره یی موارد ‏play‏ ‏book‏ نیز ثبت شده است.‏

نمایشنامه از میان انواع ادبی شناخته شده در ادبیات ملل مختلف، تنها گونه ای است که علی رغم وجود همة ارکان آن ناقص متولد می شود، زیرا این گونه ی ادبی که برای آن سابقه ای بین 2500 سال نزد یونانیان و 5000 سال نزد مصریان قائل هستند از آنجا که نه فقط برای مطالعه صرف بلکه به قصد اجرای بر صحنه خلق و آفریده می شود، تنها پس از اجرا است که کمال خود را می یابد، و از طرف دیگر این گونه ی ادبی را بعضی از ادبا، صرفاً به منزله دستورالعملی برای صحنه و گروه اجرا تلقی می کنند تا در اجرای هرچه بهتر نمایش مورد استفاده قرار گیرد، از این رو نمایشنامه تنها گونه ی ادبی است که همواره نقص خود را باید با اجرا نهائی و تکمیل نماید. (گونه ای نمایشنامه خواندنی [‏Clozet‏] نیز وجود دارد که از محدوده این مقال خارج است). خواه متن یاد شده به صورت شعر، نثر و یا ترکیبی از هر دو باشد. امّا به طور کلی نهضت نمایشنامه نویسی در ادبیات فارسی از عمر چندان بالایی برخوردار نیست، و عمر آن را در ادبیات ایران بیش از یکی دو قرن نمی توان جستجو کرد. بنا به نوشته بعضی از ادیبان، ادبیات هر قومی دارای چهار حلقه ادبی است، حلقه اول اسطوره، حلقه دوّم افسانه، حلقه سوّم رمانس، حلقه چهارم رمان  که موضوع و بحث ادبیات نوین ایران و از جمله نمایشنامه نویسی در حلقه چهارم این تقسیم بندی  قرار می گیرد. البته کسانی هستند که بعضی از نسخ ادبی نظیر یادگار زریران و یا درخت آسوریک را که در زمره کتب ادبیات قدیم ایرانی محسوب می شوند و همین طور مقامه خوانی را نوعی نمایشنامه می دانند، که خود جای بحث دارد و یا تاریخ نسخه نویسی در تعزیه ایران نیز همین گونه است. امّا نهضت نمایشنامه نویسی در ایران به شیوه غربی (باختریسان ) که مربوط به حوزه این تحقیق می شود امری نو است وبرای سهولت درکاراز حدود سال های 1280 تا 1379 هجری شمسی انتخاب  و نویسنده سعی دارد، تلاش هائی را که در این صد سال درحوزه  ادبیات نمایشی خصوصاً با نگاه به شاهنامه ایران رخ داده مورد کنکاش و تحقیق قرار دهد.‏

کلیدواژه ها: نمایش ایران ـ نمایشنامه نویسی، ادبیات نمایشی در ایران، اقتباس شاهنامه. ‏

زمینه های نمایشنامه نویسی نوین در مشرق زمین: سیر حوادث و اتفاقات اجتماعی، فرهنگی در هر جامعه ای باعث می شود تا هنرمندان جامعه از خود واکنش هائی مناسب با آن داشته باشند. حضورنظامی، سیاسی و اقتصادی فرهنگی غربی ها در جوامع شرقی، و کشورهائی نظیر ترکیه، ایران، هندوستان ویا کشورهای عربی از جمله مصر، سوریه و لبنان پدیده های مختلف اجتماعی، فرهنگی را وارد زندگی مردم این کشورها نمود، و جالب آن که اغلب مردم این کشورها را  به عنوان جوامع همسو در فرهنگ، دین و نوع زندگی  به کنش وواکنش های  مشابه ای واداشته است، برای مثال در همین زمینه ی مورد بحث یعنی آشنائی با فن (هنر) نمایشنامه نویسی نیز می توان نمونه های مختلفی را برشمرد که در این جا به نمونه هائی به طور مختصر اشاره می شود:‏

مصر: ورود فرانسویان به مصر در عصر ناپلئون بناپارت، باعث گردید تا ارتباط آنها با جهان غرب وارد مرحله جدیدی شود، اغلب روشنفکران مصری برای رشد و اعتبار ملی خود به فکر راه های جدید افتادند. نهضت ترجمه و آشنائی با آثار مکتوب فرانسویان، پیدائی دو نشریه مهم لادکا ‏La‏ ‏decade‏ ‏Egyptinne‏ و لوکوریه ‏Le‏ ‏Cuourrierde‏ ‏Egypt‏ که از ابتکارات فرانسویان بود و تا قبل از آن در مصر وجود نداشت. بعدها اولین روزنامه رسمی مصر (الواقعه المصری) در سال 1822 به دست عربهای سوری تبار منتشر و تا سال 1866 ادامه کار داد، آنگاه روزنامه وادی نیل بین سال های 1855-1860 به وسیله ی شیخ ابوسعود منتشر گردید و به سال 1865 میلادی احمد عبدالقادر السیوطی اولین نمایشنامه مصری را به نام شب های صحرا یا فرعون عاشق نوشت و در خانه ی فرهنگ قاهره توسط دانش آموزان مدرسه فرانسوی اجرا کرد و ایجاد تماشاخانه در ازبکیه مصر و خصوصاً وجود ماشین چاپ و از همه مهم تر اعزام محصلان به کشور فرانسه برای آموزش های مختلف نظیر حقوق و ... و مشخصاً اعزام جورج ابیض (1962-1880) در زمان خدیو اسماعیل دوّم برای آشنائی با نمایش و نمایشنامه نویسی بود که آن را وسیله جهشی برای جامعه آن روز مصر در عصر خدیوان محسوب می کنند، می توان در این راستا دانست که پیدایی کسانی چون احمد شوقی، توفیق الحکیم، یوسف وهبی و ... دنباله ی آن است.‏
سوریه: سوریه نیز وضع مشابهی دارد. وجود کسانی چون مارون النقاش به اعتباری نویسنده اولین نمایشنامه عربی بنام خسیس (البخیل) که در سال1848 نوشت ودربیروت اجرا شدو با آن سالن اپرای قاهره افتتاح شد و برادرزاده¬اش سلیم النقاش و ابوخلیل القبانی و ... که متقاعد شده بودند هنر نمایش عنصر جدیدی است که با آن می توان به نقد عادات و تشریح زندگی عامه پرداخت و با موهامات و بعضی از مظاهر خرافی جامعه دست و پنجه نرم کرد.نوشتن نمایشنامه هایی چون شیر صحرا 1900ویا شاه محمود 1884یزیدین عبدالملک 1900 حاکم به امر خدا و ..... از سوی نویسندگان سوری مؤید این نگاه است.