سنج و دمام در بوشهر

سنج و دمام در بوشهر

محقق: محسن حیدریه

 

سنج و دمام تشکیل شده از چند دمام و سنج و بوق که معمولا برای اعلام خبر مهمی نواخته می شود. وقتی صدای سنج و دمام می آید، بدان که واقعه مهمی اتفاق افتاده است.

همانطور که گفته شد، سنج و دمام یعنی اعلام خبری مهم. در قدیم هر اتفاق مهمی که رخ می داد اول سنج و دمام نواخته می شد و پس از جمع شدن مردم، آن خبر به سمع مردم رسانده می شد. هنگام عزاداری در حسینیه ها و مساجد در ماه محرم و صفر اول ذاکری شروع می شود تا می رسد به واعظ و تا آخر که نوبت به مراسم سینه زنی می رسد. هرچه جمعیت سینه زنان بیشتر باشد، سینه گرم تر و مراسم باشکوه تر اجرا می شود و چگونه باید جمعیت بسیار برای مراسم سینه زنی جمع کرد. تنها چیزی که مردم را برای این مهم جمع می کند، اجرای سنج و دمام می باشد و یکی از خبرهای مهم، اجرای مراسم سینه زنی است و یا در قدیم موقعی که لنجی را تازه می خواستند اُوشار کنند (به آب بیاندازند)، جرثقیل و یا ماشینی نبوده که بوسیله ی آن لنج را به آب بیاندازند. اول سنج و دمام می زدند و پس از جمع شدن مردم، با کمک اهالی لنج را به آب می انداختند و آخرین باری که برای به آب انداختن کشتی در بوشهر سنج و دمام نواخته شد، بین سال های 1335 تا 1340 شمسی بود که در محله ی جبری شهر بوشهر اتفاق افتاد.

وقتی فردی فوت می کرد و می خواستند مردم را برای تشییع جنازه خبر کنند، سنج و دمام نواخته می شد و سپس مراسم تشییع برگزار می گردید.

بین سال های 1360 تا 1365 بود که از محلات و یا شهرستان های اطراف اهالی محل، (محله ی زیارتیهای کوی جبری) را دعوت به مراسم سینه زنی می کردند و موقع حرکت، سنج و دمام می زدند و پس از جمع شدن مردم، آنهایی که مایل بودند سوار بر ماشین می شدند و جهت اجرای مراسم سینه زنی به مقصد حرکت می کردند و این واقعه اکنون نیز اتفاق می افتد. پس اجرای سنج و دمام واقعه مهمی را اعلام می کند.

معمولا تعداد دمام ها در موقع نواختن 7 عدد می باشد که چهارتای آن دمام پایه، معمولی یا ساده است که نوازنده دو چوب می زند و دوتای آن که اندازه آن از دمام پایه بزرگتر است و غمبر نامیده می شود و در نواختن آن، دست (دستی که بدون چوب است و به آن برُد شمالی می گویند)، خود را بیشتر نشان می دهد و یکی هم که اندازه آن از دمام غمبر و معمولی کوچکتر است و صدای زیرتری نسبت به دو نوع دیگر دارد و اشکون نامیده می شود که توسط اشکون زن نواخته می شود و شخص اشکون زن (بزرگان محل) آزاد است، ریتم را خرد کند و بشکند. که این هفت دمام را یک گروه دمام نامیده می شود و حتی بندهایی که زیر چمبره دمام رد می شود نیز معمولا طرف هفت تا است و این برمی گردد به مقدس بودن عدد هفت. و تعداد سنج نیز معمولا پنج یا هفت عدد است و یک بوق که رهبری این گروه را به عهده دارد. همانطور که گفته شد تعداد دمام ها هفت و سنج پنج یا هفت و یک بوق است. ولی در شب 28 صفر که رحلت پیامبر گرامی حضرت محمد(ص) و شهادت امام حسن مجتبی است این تعداد به دو برابر افزایش می یابد. یعنی یک گروه سنج و دمام هفت تایی از یک طرف و یک گروه از طرف دیگر شروع به نواختن می کنند تا به هم برسند و به این دو گروه می گویند دمام دو بُرده. دمام دو بُرده به نیت رحلت حضرت رسول(ص) و شهادت امام حسن(ع) می باشد.

از لحاظ صدای موسیقایی نیز اجرای سنج و دمام می توان به یک سمفونی تشبیه نمود.
همانطور که در یک ارکستر سمفونیک از تمام گستره ی صدایی (تنور، باریتون، باس، آلتو، متوسوپرانو و سوپرانو) استفاده می شود، می توان گفت تقریبا تمامی گستره ی صدایی موسیقی در یک گروه سنج و دمام استفاده شده و می شود بدین صورت که: صدای دمام غمبر که بَم ترین صدای دمام را دارد، صدای باس ارکستر؛ و صدای دمام پایه که از غمبر مقداری زیرتر است، صدای باریتون ارکستر؛ و دمام اشکون که صدای زیرتری دارد، صدای تنور ارکستر؛ و صدای سنج که نسبت به دمام ها زیرتر است، صدای متسوسوپرانو؛ و صدای بوق که در این گروه زیرترین صدا را دارد سوپرانوی ارکستر است. پس می توان گفت که مراسم سنج و دمام بوشهر خود یک سمفونی می باشد.