روشی تحلیلی برای گزینش بهترین نسخه‌های تعزیه‏

‏ ‏
روشی تحلیلی برای گزینش بهترین نسخه‌های تعزیه‏

علیرضا میرشکاری _ کارشناس ارشد هنرهای دراماتیک‏

 به: استاد فرزانه ام دکتر احمد جولایی

 

در ارتباط با اهمیت انتخاب روشهایی برای گزینش بهترین نسخه‌های تعزیه، توسط استاد صادق همایونی مواردی ذکر شده است (1) که نقل آن در این جا بخصوص برای دست اندرکاران، خالی از لطف نمی‌باشد. در واقع این مهم به جهت تکمیل مباحث تحقیق این رساله‌ی‌ نظری و رسیدن به یک هدف مطلوب و نتیجه‌گیری مثبت آورده شده است، حال آنکه نگارنده فقط به چکیده‌ی مهمترین مسائل و مباحثی که استاد پیرامون آن صحبت نموده اند، نظر داشته است.‏

چندی است که موضوع تعزیه و بررسی و پژوهش پیرامون آن، نظر گروهی به ویژه دست اندرکاران مسائل هنری، ادبی و پژوهشی این آب و خاک را به خود معطوف و مشغول داشته است و در این وضعیت خاص و بنا بر طبیعت کار، در مرحله‌ی نخست، اندیشه‌ی گردآوری، چاپ و عرضه آنها و نیز گزینش بهترینها مطرح شده است. هرچند از گذشته‌ تا‌‌ کنون اقدامات ثمر بخشی از سوی تعزیه‌شناسان و پژوهشگران ایرانی صورت گرفته است. ولی‌هم اکنون نیز در نقاطی ازکشور، بسیاری از علاقمندان به گردآوری، ضبط، نگارش و بازنویسی نسخه‌های تعزیه مشغولند. بعلاوه رسانه‌های گروهی اعم از رادیو و تلویزیون کم و بیش نسبت به تعزیه عنایتی معطوف داشته اند. اگر چه هنوز هیچ سازمان و مؤسسه یا افرادی توفیق آن را نیافته اند که مجموعه‌ای به کمال از آنها فراهم سازد (که البته این هم کار چندان آسانی نیست چرا که علاوه بر زمان تلاش وافری می‌طلبد) اما بایستی فرصت را غنیمت شماریم تا این کار هر چه زودتر به صورتی علمی و دقیق انجام پذیرد و اکنون مسأله این است که چگونه می‌توان بهترین و برترین نسخه از یک تعزیه را از میان آنچه گردآوری شده و خواهد شد برگزید؟ و ملاک در این گزینش و داوری و برتری بخشیدن نسخه‌ای بر نسخ دیگر، چیست؟‏

این واقعیتی است که تنوع و گسترش دامنه و تعداد تعزیه‌نامه‌ها و شیوه‌های گوناگون اجرای آنها و نیز تفاوتهایی در نحوه‌ی تعزیه‌خوانی از حیث تقدم و تأخر تعزیه‌خوانان، مضامین و بسیاری از نکات و مطالب و ریزه‌کاریهای دیگر که کلاً بر تنوع، گسترش و تعداد آنها دلالت دارد، این سؤال را مطرح می‌سازد که چگونه می‌توان از میان انبوه تعزیه‌های واحد، بهترین، ناب‌ترین، کامل‌ترین، معتبرترین و قابل اعتمادترین آنها را برگزید و ملاک کار در این گزینش چه می‌تواند باشد؟‏
اولاً: باید کوشش همه جانبه ای در زمینه گردآوری نسخ مختلف و پراکنده‌ی همه تعزیه‌ها در کشور صورت بگیرد که اگر با نوار و فیلم نیز توأم شود بهتر می باشد. زیرا نحوی اجرا و ابزار را نیز به همراه دارد.
ثانیاً: بعد از جمع‌آوری می‌بایست آنها را به صورت موضوعی تفکیک و جدا و دسته‌بندی کرد، مثلاً همه‌ی نسخ تعزیه‌های مربوط به "امام رضا (ع)" را با قید همه‌ی مشخصات اعم از تعداد نسخه‌ها، تعداد اوراق هر نسخه، تعداد سطرها و ابیات، تعداد تعزیه‌خوانان، ابزار، مشخصات از حیث قطع، رنگ، نوع کاغذ، شیوه‌ی کتابت و تاریخ کتاب دسته‌بندی کرد و اصطلاحات عرضی و املائی واحیاناً شعری از حیث وزن یا قافیه مورد توجه قرار بگیرد.
ثالثاً: بعد ازگردآوری اصطلاحات و دسته‌بندی، آنها را چاپ‌کرد و سپس به گزینش‌کامل‌ترین ، صحیح‌ترین و بهترین هر یک پرداخت و سپس همه را ضبط کرد.‏‏

استاد همایونی  در اثر پرمایه خود نکاتی را حائز اهمیت می‌داند که می‌بایست در گزینش منظورداشت این نکات به زعم نگارنده سطور من بسیار بجا و اندیشمندانه انتخاب شده است چرا که با‏ دادن امتیازاتی به هر یک از ویژگیهایی که شرح آنها خواهد آمد، به سهولت بهترین و برترین نسخه برگزیده خواهد شد.(2)‏‏

‏1_  بهره‌گیری از‌اسطوره،‌تاریخ‌یا مضمون مذهبی و برداشت منطقی‌و‌عاطفی و ذهنی از آنها.(10‌ امتیاز)

‏2_ خلاقیت ، تخیل و مضمون پردازی و تلفیق آنها. (9 امتیاز)‏

3_  شعر از لحاظ ارزش و اعتبار هنر شعری و بکارگیری اصطلاحات و تعابیر‌‌شاعرانه و مدنظر قراردادن‌‌ ظرایف و لطایف شعری، و ترکیب اشعار درکل و تناسب اوزان در گفتگوها و با گفتگوها. (8 امتیاز)

4_ موسیقی و ابراز موسیقی از لحاظ تنوع، نحوه‌ی بهره‌گیری در هر مقطع، پیوند، تضاد و ارتباط بین آنها و هماهنگی آواز و نت آواز با متن و موضوع در حال اجرا (7 امتیاز)‏

5_ ارتباط محوری مرکز حادثه‌ی موضوع تعزیه با سایر پدیده های موجود در کل تعزیه( نظیر حوادث موجود در تعزیه‌ی حُر) و ارتباط آنها در نمود هرچه بهتر و بیشتر شهامت و ایثار و نیز ارتباط حوادث با کل تعزیه. (6 امتیاز)‏

6_ شگردهای هنری اجرایی تعبیه شده در ذات آن نظیر حضور و غیاب زندگان و مردگان، در‌کنار هم ارتباط با ازل و ابد که قید زمان و مکان را می‌شکند، تجسم ذهنیات، وجدان و عواطف به صورت ملموس و عینی، تأثیر هر یک از آنها در کل تعزیه، ایجاد ارتباط با بیننده و شنونده، درهم آمیختگی فضای ذهنی با فضای عینی و مسائل دیگری از این قبیل (5 امتیاز)‏

7_ ابزار و وسایل و تنوع آنها و زیبایی رنگ لباسها و ارتباط رنگها با حوادث رنگها با‏ حوادث، ارزش سمبولها و غیر آن. (4 امتیاز)‏

8 _ خط، کتابت و تاریخ نگارش. (3 امتیاز)

9_ سادگی متن، ابزار و در عین حال غنایی آنها ونیز بهره وری از ضرب المثل‌ها، آداب و رسوم، کلمات، لغات و اصطلاحات و گزینش‌های جمعی. (2 امتیاز)

10_ تعداد تعزیه‌خوانان در هر نسخه (1 امتیاز)
بدین ترتیب می توان امیدوار بود تا  با اتخاد چنین روشی بتوان کاملترین، بهترین و برترین نسخ تعزیه را به دست آورد والا بدون این تحقیقات و فقط با مقایسه بین دو متن و برگزیدن یکی به عنوان نسخه‌ی ارجح نمی‌توان در این راه موفق بود، زیرا در این صورت فقط با قید مقایسه‌ی دو نسخه‌یا مثلاً سه نسخه با یکدیگر می‌توان فقط یکی را بر دیگری ترجیح داد و این امر به هیچ عنوان نمی‌تواند سؤالات بیشماری را که حول تعزیه نامه‌های مختلف مناطق کشور مطرح است را پاسخگو باشد.‏
منابع و مآخذ:‏

‏1_  تقیان،لاله؛(به کوشش) فصلنامه‌ی تئاتر، (ویژه‌ی پژوهشهای تئاتری) ؛ تهران؛ انتشارات نمایش؛ شماره‌ی 17؛ سال 1377.‏
‏2_ همان مأخذ پیشین ، ص 113 و ص 114‏