دو دهه فعالیت واحد هنرهای نمایشی دانشگاه آزاد

‏«نگاهی به دو دهه فعالیت واحد هنرهای نمایشی دانشگاه آزاد اسلامی واحد بوشهر

و تأثیر آن بر فضای تئاتر استان »‏

• شاخصه های فرهنگی در پیشینه ی نمایش در استان  بوشهر

زندگی با عناصر نمایشی (شعر ، موسیقی فرم های حرکتی ، ریتم ، نمادها و نشانه های شمایلی ،..) قدمتی کهن در این سرزمین دارد . سرزمینی که در آن بسیاری از آیین ها و باورهایش ، بسیای از شمایل ها و نمادهای تصویری آن در زندگی این مردم از دیرباز برگرفته از همزیستی این سرزمین با شرایط جغرافیایی آن ــ دریا و دریا نوردی ـ بوده  است . ‏

این همزیستی تأثیری شگرف بر باورها و اعتقادات و ریتم زندگی مردم این دیار داشته است . هرچند این شرایط زندگی را سخت نموده ، اما از این دیار مردمانی ساخته است صبور و استوار با باورهایی عمیق که در بسیاری از آیین ها و شیوه های زندگی با هنرمندی بسیار متجلی شده  است . تا آنجا که می توان گفت آیین و هنر به قدمت زندگی در این سرزمین رشد نموده  است و شکل های زیبایی از جلوه های هنری ، در زندگی مردمان این سرزمین کهن تجلی یافته است . ‏

تجلی این جلوه های هنرمندانه  را می توان در آیین های عزاداری ، دریانوردی، مراسمات شادی بخش ، موسیقی باورهای کهن همچون مراسم زار ، ماه گرفتگی ،دعای بارون ،بازی های بومی و محلی ، معماری ، شهرسازی ، صنایع دستی و... بخوبی مشاهده نمود . ‏

از این رو نمایش نیز از دیر باز در این سرزمین رنگ وبویی خاص داشته  است. و همواره  از این فرهنگ غنی در نمایش های خود استفاده نموده است . چنانچه در تعزیه که در ایران به عنوان هنری ملی شناخته می شود ، از غنای این فرهنگ در ایجاد یک درام کاملاً نمایشی با نمادهای آیینی و محلی در آن استفاده  شده  است . به گونه  ای که تعزیه در بوشهر از ویژگی های منحصر به فردی همچون استفاده از نسخه خوان ها ی زن ، ترکیب و تلفیق مجالس تعزیه در یک مجلس به گونه ای که کل حوادث و وقایع کربلا، از بدو ورود حضرت اباعبدالله به صحرای کربلا تا شهادت امام ، غارت و آتش کشیدن خیمه گاه در یک مجلس همچون درامی کامل در میدان گاهی باز اجرا می شود . ‏

همچنین در اجرای تعزیه در بوشهر از آواها و نواهای محلی همچون شروه خوانی و سازهای محلی همچون دمام و سنج و نشانه هایی همچون مختک و حجله ، به گونه هایی خاص استفاده می شود .‏

بهره برداری از این فرهنگ غنی همواره به اجرای نمایش در این سرزمین حال و هوایی خاص داده است و همین امر موجب استقبال بی نظیر ازنمایش های  این استان شده  است . که در این خصوص اثر جاویدان و ماندگار قلندرخونه  نوشته و کار استاد « ایرج صغیری » توانسته معرف نمایش این سرزمین و فراتر از آن،  فرهنگ غنی این دیار کهن در عرصه های ملی و بین المللی باشد . از این رو است  که نمایش در این استان از جایگاه ویژه ای در نزد مردم و علاقمندان استان برخوردار است و همواره به عنوان هنر اول این استان مطرح بوده است . و توانسته افتخارات بسیاری در عرصه های ملی بدست آورد و حضوری قدرتمند در تئاتر کشور داشته باشد . ‏

ازاین رو ایجاد واحد نمایش در سطح تحصیلات عالی و ورود علاقمندان به این رشته در پیشبرد هنر نمایش در این استان یکی از ضروریات بود که بدست استاد فرهیخته و پژوهشگر ارجمند دکتر احمد جولایی و حمایت های بی دریغ دکتر امامی ریاست دانشگاه آزاد اسلامی واحد بوشهر ، این رشته ابتدا در مقطع کاردانی در شاخه ی کارگردانی نمایش و بعد از دو دوره، در مقطع کارشناسی در دوشاخه ی ادبیات نمایشی و بازیگری و در چند سال اخیر در مقطع کارشناسی ارشد در رشته ی ادبیات نمایشی تشکیل شد . رشته ای که شاید با گذشت نزدیک به دو دهه از عمر آن چندی دیگر شاهد تعطیلی آن باشیم .‏

فعالیت این رشته در بیش از 18 سال و فراز و فرود های آن در طی این دوران بی شک تأثیراتی در جامعه ی فرهنگی و هنری استان داشته است از این رو ما را بر آن داشت تا با نگاهی بر نقش دانشگاه در تئاتر استان و تأثیرات آن به بررسی و تحلیل نقش و جایگاه واحد نمایش دانشگاه اسلامی واحد بوشهر بر جامعه ی تئاتری استان ، دستاورد ها اوج و افول آن بپردازیم  .‏

نقش آموزش عالی در تعالی و توسعه فرهنگی ‏

آموزش عالی در هر جامعه نقشی اساسی به ویژه در حوزه ی فرهنگی دارد . دانشگاه ها همواره بعنوان یکی از اساسی ترین و مهمترین مراکز فرهنگی جامعه مورد توجه قرار گرفته اند و تأثیر آن را می توان در جای جای جامعه احساس نمود . ‏

تجربه چهار قرن توسعه با الگوهای مختلف ، اندیشمندان و پژوهشگران حوزه ی فرهنگ را به این نتیجه رسانده است که توسعه در سرمایه تکنولوژی سطح صادرات و درآمد و صنعت خلاصه نمی شود . بلکه مهمترین رکن توسعه مردم یک کشور ، فرهنگ، سطح آموزش ، نوع نگرش به نظام آموزش عالی و برنامه های آموزشی و علاقه به پیشرفت و خلاقیت می باشد. ‏

توسعه بیش از آنکه مفهومی اقتصادی باشد امری فرهنگی است و دانشگاه بعنوان نهادی فرهنگ ساز ،   می تواند در فرآیند توسعه نقش ممتاز ایفا نماید. با توجه به 146 شاخص ارائه  شده از سوی یونسکو برای سنجش توسعه فرهنگی به اهمیت نقش آموزش عالی در تولید علم و بومی سازی آن ، راه  را برای توسعه فرهنگی جامعه هموار می سازد و بستر سازی مناسبی می باشد جهت توسعه علمی و فرهنگی جامعه و نقش  و جایگاه آموزش عالی   در توسعه فرهنگی تقشی اساسی و پر رنگ می باشد که بر کسی پوشیده نیست و باید با تقویت این نقش تلاش نمود تا با گسترش آموزش عالی بسترهای مناسبی جهت توسعه ی فرهنگی مناسب را فراهم نمود و ضمن حفظ کیفیت آموزش از طریق ارتباط دادن شاخص های توسعه فرهنگی با آموزش عالی تلاش نمود تا در مجموعه آموزش عالی تولید و بومی سازی لازم صورت پذیرد  تا بتوانیم به نتایج مطلوب در مسیر توسعه دست پیدا کنیم  .‏

 • واحد نمایش از زمان تأسیس تا اوج فعایت های دانشجویی ‏

بوشهر پس از شهرهای تهران و اراک سومین شهری بود که نسبت به تأسیس رشته ی نمایش در کشور اقدام نمود . ‏

دهه ی هفتاد ، دهه ای خاص با تکاپویی بسیار برای تئاتر استان بود . نسل جوانی که  در دهه ی شصت زیر نظر پیشکسوتان تئاتر رشد یافته بودند در دهه ی هفتاد به نمود خود رسیدند و جانی تازه به تئاتر استان بخشیدند . دهه ای که ابتدای آن همراهی پیشکسوتان را همراه داشت و در نیمه ی دوم آن یک جریان جوان و تازه،  جانی دوباره به شکوه تئاتر استان بخشیدند؛جوانانی که نیازمند پختگی و آشنایی بیشتر و علمی تر با هنر تئاتر بودند . از این رو تأسیس رشته نمایش در اوایل دهه ی هفتاد گامی اساسی در جهت رشد و شکوفایی استعدادهای جوان و علاقمند به این رشته بود . حرکتی که توانست تاچندین سال ــ تا اوایل دهه ی هشتاد ــ تأثیر مثبت و سازنده ای بر فضای تئاتر استان بگذارد .‏

این رشته در بدو تأسیس خود در مقطع کاردانی و سپس در دوره ی اول کارشناسی به لحاظ دارا بودن اساتید برجسته ی کشوری به اساتید مجربی همچون دکتر ناظر زاده کرمانی ، دکتر محمد رضا خاکی ، دکتر سعید کشن فلاح ، فرهاد مهندس پور ، پرویز تانیدی و تاجبخش فنائیان ، توانست با مدیریت ارزشمند دکتر احمد جولایی بعنوان مدیر گروه از سطع علمی بالایی در کشور برخوردار شود . و بر همین اساس بسیاری از پیشکسوتان و جوانان علاقمند در استان و حتی سراسر کشور را جذب خود نماید .‏

از این دوران ، دوران اوج فعالیت های تئاتری دانشجویان این رشته تا اوایل دهه ی هشتاد بود و اتفاقات بزرگی درعرصه ی  تئاتر دانشجویی شکل گرفت و دانشجویان این رشته توانستند در جشنواره های مختلف استانی و ملی موفقیت های چشم گیری بدست آورند . ‏

از جمله این اتفاقات می توان به برگزاری نخستین جشنواره ی سراسری دانشجویان دانشگاه آزاد سراسر کشور در سال 1373 ، برگزاری نخستین جشنواره تئاتر بهار آزادی در سطح منطقه ای در سال  1375 اشاره نمود که بعدها این جشنواره به شکل داخلی برگزار گردید و تا کنون نیز ادامه  دارد .‏

موج دانش آموختگان این دوره در فضای تئاتر دهه ی هفتاد بسیار چشمگیر بود به گونه ای که دانشجویان این رشته در بسیاری از جشنواره های استانی فجر و سوره ، علاوه بر جشنواره های تئاتر دانشجویی شرکت فعال داشتند . بسیاری از این جشنواره ها و یا اجراها در پلاتوی دانشگاه برای عموم علاقمندان برگزار می گردید. همچنین دانشجویان، فعالیت های بسیاری در تهیه بولتن های جشنواره ، و برگزاری جشنواره ها داشتند. ‏

با تأسیس حوزه ی هنری در سال 1375 به مدیریت اسماعیل شاهپیری که خود یکی از دانش آموختگان تئاتر دانشگاهی بود بخشی از تفکر تئاتر دانشگاهی وارد حوزه هنری شد . حوزه هنری در بدو تأسیس خود به همت حسین دهقانی از پیشکسوتان تئاتر استان و احمد آرام که ایشان هم از پیشکسوتان تئاتر و از دانش آموختگان تئاتر دانشگاهی بود، کارگاه تئاتر ، با رویکردی تجربی و آموزشی تأسیس نمود . ‏

کارگاه تئاتر حوزه بعنوان اولین مرکز تئاتر آزمایشگاهی بارویکرد خلاق و تجربی بر پایه آموزش علمی و عملی در استان توانست جوانان بسیاری را درون خود پرورش دهد . ‏

‏ از ماحصل این تفکر در حوزه هنری جشنواره های تئاتر کارگاهی ، جشنواره اتود ، جشنواره دپرتوار تئاتر مدرن ، جشنواره تئاتر بانوان ، کارگاه های آموزش بازیگری و نویسندگی شکل گرفت که بسیاری از این فعالیت ها همچنان در سطح استان ادامه دارد . ‏

موج تأثیر مثبت دیگر تئاتر دانشگاهی بر تئاتر شهرستان های استان بود . بسیاری از علاقمندان به تئاتر در شهرستان های استان به علت نبود امکان فراگیری آموزش های تئاتری و انجام تجربه  ی عملی تحت نظر اساتید این رشته، به نوعی به دور از مرکز و در انزوا قرار گرفته بودند . با ورود این علاقمندان به عرصه تئاتر دانشگاهی ، تئاتر شهرستان ها جانی تازه  گرفت گروه های جدید و تجربی در شهرستان ها شکل گرفت و فعالیت تئاتری در شهرستان ها حرکتی شتابان به خود گرفت به  گونه  ای که  امروز جشنواره های مختلف در شهرستان ها بر گزار می شود و شهرستان ها توان علمی و تجربی آن را در برگزاری و مدیریت این جشنواره ها نیز دارند . ‏

این تعامل دوسویه و حضور در عرصه های تئاتر استان و ایجاد ارتباط میان دانشگاه و جامعه تئاتری خارج از دانشگاه ، نقطه ی قوت ، پویایی و اوج شکوفایی تئاتر دانشگاهی در استان بوشهر بود و       می توان  آن را رمز موفقیت مدیریت این رشته عنوان نمود . بر همین اساس بسیاری از دانش آموختگان این دوره توانستند با موفقیت چشمگیر جهت تکمیل تحصیلات عالی خود در مقطع کارشناسی ارشد در دانشگاه های ملی و آزاد تهران وارد شوند و سطع علمی خود را ارتقاء بخشند . ‏

بر همین اساس نیز دانشگاه آزاد اسلامی واحد بوشهر توانست در اوایل دهه ی هشتاد مجوز تأسیس مقطع کارشناسی ارشد را در رشته ی ادبیات نمایشی اخذ نماید . و نسبت به تأسیس این رشته اقدام نماید . و این امکان برای بسیاری از دانش آموختگان فراهم شود تا جهت تکمیل سطح علمی خود وارد مقطع  کارشناسی ارشد شوند . ‏

‏•  دهه ی هشتاد، دهه ی افول حرکت های دانشجویی و کمرنگ شدن نقش تئاتر دانشگاهی حرکت رو به رشد واحد نمایش دانشگاه آزاد پس از دهه ی هفتاد با ورود به دهه ی دوم عمر خود‏ دچار سوء مدیریت و افول شد . و به مرور زمان تاثیرات آن در فضای جامعه تئاتری استان بسیار کمرنگ شد به گونه ای که در حال حاضر این رشته با سه دوره عدم پذیرش دانشجو در حال تعطیل شدن است . این امر محصول عوامل و شرایط گوناگون بود که در زیر به آن اختصاراً اشاره می شود : ‏

1. افت علمی واحد نمایش که زمانی بهترین اساتید شاخص کشوری در این رشته را با خود داشت و به عنوان دومین مرکز علمی هنر نمایش به لحاظ سطح علمی در دانشگاه آزاد سراسر کشور خوش می درخشید . با جدا شدن بسیاری از این اساتید برجسته، دچار افت علمی شدیدی گردید که اساتید جایگزین علی رغم همه ی تلاششان نتوانستند این خلع را جایگزین نمایند .‏

2. بسیاری از دانش آموختگان این رشته ، علاقمندان تئاتر از استان های همجوار بودند که پس از اتمام تحصیل و رود به مقاطع بالا تر تحصیلی پس از بازگشت به استان های خود پایه گذار تأسیس رشته ی نمایش در دانشگاه های استان هی خود شدند که این امر یکی از دلایل کاهش دانشجویان این رشته شد . ‏

3. انتقال دانشگاه از مرکز استان به شهر عالی شهر موجب قطع تمامی پیوندهایی شد که دانشگاه را با فضای تئاتری سطح استان پیوند می داد . دیگر شاهد فعالیت های دانشجویان در جشنواره های استانی و سطح شهر نبودیم . این عدم ارتباط و فراهم ننمودن زمینه ی فعالیت  برای دانشجویان سبب انزوای هر چه بیشتر واحد نمایش و جریان تئاتر دانشگاهی شد . این امر باعث گردید ، فعالیت های دانشجویان در همان چارچوب فعالیت های کلاسی و محدود در دانشگاه باقی بماند . ‏

4. عدم فعالیت دانشجویی در تولید پروژه های تئاتری در سطح استان و به طبع آن عدم کسب تجربه ی عملی از هنر نمایش در برخورد با مخاطب ، سبب شد نگرش بسیاری از دانشجویان این رشته تنها کسب مدرک باشد و بسیاری از دانش آموختگان پس از اتمام تحصیلات خود، فعالیتی در عرصه تئاتر از خود بروز ندهند . ‏

5. از سوی دیگر نهاد های فرهنگی و متولیان امور در عرصه فرهنگ و هنر بویژه صدا و سیما ، فرهنگ و ارشاد اسلامی نتوانستند هم پای توسعه مراکز علمی رشته های هنری بویژه هنر نمایش که همواره بعنوان هنر اول این استان مطرح بوده است ، ظرفیت لازم برای اشتغال و تولید حرفه ای تئاتر برای دانش آموختگان این رشته ها فراهم نمایند . ‏

6. تأسیس رشته های جدید هنری در کنار رشته ی نمایش همچون رشته های سینما ، گرافیک و معماری و همچنین تعطیلی مقطع کاردانی کارگردانی نمایش و عدم ارتقاء واحد نمایش ، به دانشکده تئاتر سبب شد در هر دوره تعداد دانشجویان کاهش چشمگیری داشته باشد به گونه ای که  امروز این رشته با خطر تعطیلی مواجه است . ‏

امید است متولیان دانشگاه با همفکری  نهادهای فرهنگی و نخبگان با رویکردی آسیب شناسانه نسبت به احیاء دوباره این رشته که می توانست به بلوغ خود برسد و تأثیری شگرف بر توسعه فرهنگی و ارتقاء سطح کیفی تئاتر استان بگذارد ، بیندیشند . ‏
‏     ‏

محمد صادق سعیدی