خیام خوانی یا خیامی

خیام خوانی یا خیامی

نوشته : محسن حیدریه

 

خیام خوانی یا خیامی یکی از مقامهای موسیقی بوشهر‎ ‎است که از سالهای قبل در بزم ها و مجالس عروسی، حنابندان، ختنه سوران و دیگر مجالس‎ ‎اجراء می شده‎ ‎و میتوان گفت از آهنگهای ماندگار‎ ‎بوشهری است و هیچ وقت قدیمی نمی شود‎.

‎در مجالسی که خیامی اجراء می شده، معمولاً‎ ‎خواننده مجلس یک نفر نبوده و با چند خواننده و به صورت سوال و جواب اجراء می شده‎. ‎

بدین صورت که بیت اول یک نفر می خوانده و بیت‎ ‎دیگر، نفر بعدی جواب می داده.  با یک رباعی یک خواننده و رباعی دیگر خواننده دیگر‎ ‎الی آخر....‏

موقع مراسم عزاداری در مساجد، یک ساعت یا یک ساعت و نیم سنج و دمام‎ ‎می شنوی با اینکه ریتم آن ثابت است ولی هیچ احساس خستگی حس نمی شود‎.

 ‎حتی شوق‎ ‎شنیدن به سنج ودمام در شنونده بیشتر می شود و خیام خوانی نیزبه همین گونه است با‎ ‎اینکه خیام نیز ثابت است، چندین رباعی با آهنگ خیام خوانده می شود
‎ ‎ولی شنونده اصلاً احساس خستگی نمی کند و معمولاً‎ ‎بین چند رباعی به خاطر اینکه آهنگ از حالت یکنواختی خارج شود و مجلس گرم تر شود‎ ‎

از یزله های بوشهری نیز استفاده می شود مانند‎: ‎دیگه ناشم به کعله و یا در آخر رباعی به عنوان مکمل آهنگ،‎ ‎از کلماتی مثل:(امان امان امان دل من) نیز‎ ‎استفاده می شود‎.

‎نکته جالب اینجاست که آهنگ، بوشهری است، بوشهری که در جنوب‎ ‎ایران قرار دارد ولی اشعار آن از حکیم عمر خیام نیشابوری‎. ‎

خیامی که اهل نیشابور و در شمال کشور قرار دارد و‎ ‎تا بوشهر فرسنگ ها فاصله دارد. معلوم نیست خیام به بوشهر آمده‎ ‎و اشعارش را در دل مردم بوشهر جای داده، یا‎ ‎بوشهری ها  به نیشابور   رفته اند  و بر اشعار خیام آهنگ گذاشته اند،‎یا بوشهری ها آهنگی ساخته اند بر وزن رباعی و‎ ‎دیده اند که بهترین اشعاری که بر آهنگشان چفت می شود، رباعی های حکیم است، و‎..... ‎

و اگر بخواهیم، فرضیه های بسیاری می باشد و این‎ ‎خود جای تحقیق و پژوهش دارد.‏

از نظر آهنگ دو نوع یا دو سبک خیام خوانی داریم‎ :‎‏
یک سبک آن آهنگ کوتاه و ثابت است و آهنگ آن اوج و‎ ‎فرودی چندان ندارد و به وسیله نی جفتی نواخته می شود و ‎بعد از خواندن هر رباعی نوازنده نی جفتی، مقام‎ ‎شکی می نوازد و حضار با دست زدن (شپ) همراهی می کنند و در هنگام شکی ریتم را می‎ ‎شکنند‎ ‎و نت شاهد آن نت پنجم گام می باشد‎.

‎یک نوع‎ ‎سبک یا سبک دیگر آن بیشتر در دل مردم جای دارد و اوج و فرود آن نسبت به نوع قبلی‎ ‎بیشتر است و در دستگاه افشاری اجراء می شود ‎و معمولاً با ساز و فلوت نواخته می شود. این نوع‎ ‎خیامی چون که آهنگ آن زیر و بم بیشتری دارد، مردم این سبک را نسبت به قبلی ترجیع می‎ ‎دهند
‎ ‎و همانطور که همه مردم بوشهر دمام زدن را در حد‎ ‎معمول می نوازند، از هر کس درباره خیام خوانی سوالی کنی، یک زمزمه ای ‎از آهنگ خیام از نوع (سبک دوم) میکند. در این‎ ‎خیامی نیز پس از رباعی مولودی فلوت نواخته می شود و حاضرین دست می‎ ‎زنند.‏

وزن رباعی یا خیام خوانی:‏

وزن شعر خیامی همان وزن رباعی است و می توان گفت‎ ‎تنها قالب شعری که وزن آن تقریباً آزاد است  و بدون اینکه وزن آن تغیری پیدا‎ ‎کند
‎ ‎و یا آهنگ بشکند، وزن رباعی و یا خیامی است‎
‎‏‎ 
‎وزن های ثابت:    ‏
        
‏1- مفعولن  مفعولن مفعولن‎ ‎فع           ‏
‏2- فاعلاتُ  فاعلاتُ  فاعلاتُ‎ ‎فع‎      ‎
‎3- ‎مستفعل مستفعلٌ مستفعلٌ فع‏
و یا ترکیبی از وزن های فوق: ‏
‏1- مفعولن فاعلاتُ مستفعلُ فع ‏
‏2- فاعلاتُ‎ ‎مفعولن مستفعلُ فع     ‏
3-  مستفعلُ مفعولن فاعلاتُ فع
4- مفعولن مستفعلُ‎ ‎فاعلاتُ فع
5- فاعلاتُ مستفعلُ مفعولن فع

و از ترکیب وزنهای فوق، وزنهای مختلفی می توان‎ ‎درست کرد، بدون اینکه از وزن و ریتم رباعی        (خیام خوانی) خارج‎ ‎شود.‏

سیصد گل سرخ یک گلش نصرانی   مـا را زسـر بـریده‎ ‎می تـرسانی
     گـر ما زسـر بـریده می تـرسیدیم  در مجلس عـاشقان نمی‎ ‎رقصیدیم
     در دیـر خرابـات کسی پـیر نـشد  وز مردن آدمـی زمین سـیر‎ ‎نـشد
     گفتی کـه بهار آید و ما عیشی کنیم  بـسیار جوان مـرد و یکی پیر‎ ‎نشد
     آن قصرکه جمشید در اوجام گرفت  آهو بـچه کرد و رو به آرام گرفت
     بهرام که گتور می گرفتی هـمه عمر  دیدی که چگونه گور بهرام گرفت

دیگه ناشم  به کعله
راهش دورن  به‎ ‎کعله
اُوِش شورن  به کعله

خیام اگـر زباده مـستی خوش باش  با لاله رخی اگـر‎ ‎نشستی ختوش باش
   چون عاقبت کار جهان نیستی است  انگار که هستی چو نیستی خوش‎ ‎باش
امان امان امان امان دل من

بعضی اوقات نیز در قسمتی از آهنگ، خواننده به‎ ‎عروس و داماد چنین می گوید
 بـرگ کـناریـه مـنش چـندن ‏  پِلی دی دوما تا کـمر‎ ‎بندن
   خوشا به دومادو عروس مجلس  ما در دوماد داره می خندِن
    همگی بگیم‎ ‎عروسیشون مبارک  عروس مثال شـکر و قندِن
           
دیگه ناشم  به‎ ‎کعله
راهش دورن  به کعله