تفاوت نی انبان و نی جفتی در موسیقی بوشهر

‏«بسمه تعالی»‏

تفاوت نی انبان و نی جفتی در موسیقی بوشهر
‎ ‎محقق : محسن حیدریه
‎ ‎         

         
در شکل ظاهری و صدای نی انبان و نی‎ ‎جفتی تفاوت هایی وجود دارد که به برخی از آنها اشاره می کنیم:‏

‏1. نی انبان‎ ‎برای ذخیره ی هوا، مَشک (مخزن هوا) دارد ولی نی جفتی بدون مَشک می باشد.‏

‏2. در‎ ‎نی انبان یک جفت نی درون غلاف چوبی گذاشته می شود و فضای اطراف نی را با موم پُر‎ ‎کرده تا هوای اضافی از اطراف نی ها خارج نشود ولی در نی جفتی غلاف چوبی بکار برده‎ ‎نمی شود فقط یک جفت پیکک همصدا و دو نی بوسیله ی موم به همدیگر به صورت موازی به‎ ‎همدیگر چسبیده می شود‎.

3. ‎در نی جفتی بین پایین ترین سوراخ و نودونی یا ناودانی‎ (‎همان تراش پایین نی) جهت زنگ صدای ساز موم عسل به صورت پُشته مانند ریخته می شود‎ ‎که در دسته ی نی انبان در همان قسمت یعنی بالای ناودانی این تل موم لازم‎ ‎نیست.‏

‏4. در نی انبان پیککی که استفاده می شود، تراش آن از پایین به بالا است‎ ‎و به اصطلاح پیکک عربی می گویند ولی پیککی که در نی جفتی به کار برده می شود، تراش‎ ‎آن برعکس پیکک نی انبان می باشد و تراش آن از بالا به پایین است و به اصطلاح به آن‎ ‎پیکک عجمی می گویند‎.

5. ‎پیککی که در نی انبان استفاده می شود از جنس نی فارس‎ (‎فارسی) می باشد ولی پیکک مورد استفاده در  نی جفتی از جنس نی هندی می باشد که‎ ‎البته امروزه به خاطر کمیاب بودن نی هندی، از نی فارس نیز جهت پیکک نی جفتی استفاده‎ ‎می شود‎.

6. ‎پیکک مورد استفاده در نی جفتی باید از جنس نی خشک بوده و پس از تراش‎ ‎آن، در آب یا چای خیسانده می شود تا صدای نرم و لطیفی از آن خارج شود ولی پیکک مورد‎ ‎استفاده در نی انبان باید از جنس نی نیمه خشک باشد و پس از تراش آن در روغن‎ ‎سرخ می شود تا رطوبت آن از این طریق خارج شود و صدای خوبی دهد.‏

‏7. در نی جفتی‎ ‎پیکک آن چون از جنس نی خشک می باشد، اگر قبل از نواختن خیس شود یا در دهان نوازنده‎ ‎به آن مقداری رطوبت برسد، صدای بهتری می دهد ولی در نی انبان چون از جنس نی تَر‎ ‎بوده و بوسیله ی سرخ کردن در روغن رطوبت آن گرفته، اگر به آن رطوبت برسد، از زنگ‎ ‎صدای آن کاسته می شود و امکان از کوک خارج شدن آنها زیاد می باشد‎.

8. ‎صدای نی‎ ‎جفتی معمولاً بَم (باس) می باشد یعنی پایین ترین سوراخ در نی جفتی صدای بین «‏‏re‏‎ ‎تا‏fa‏ »   می دهد ولی صدای نی انبان معمولاً تیز (زیر) می باشد یعنی پایین ترین‎ ‎سوراخ در نی انبان صدای بین  «‏sol‏ تا‏si‏ » می دهد که البته نی انبان از نوع‎ ‎بم (باس) نیز امروزه متداول شده‎.

9. ‎در نی انبان، وجود مشک به نوازنده کمک می‏‎ ‎کند تا نوازنده به مدت طولانی و به راحتی نوازندگی کند. ولی در نی جفتی نوازنده‎ ‎باید هوا را در دهان خود جمع کند و فبل از اینکه دهان نوازنده خالی از هوا شود،‎

‎بدون اینکه صدای ساز قطع شود از راه بینی نفس گیری نموده و نوازندگی‎ ‎کند‎.

10. ‎در نی جفتی به دلیل اینکه پیکک آن با هوا تماس مستقیم دارد، گاهی‎ ‎اوقات از کوک خارج می شوند و معمولاً قبل از نواختن باید کوک شوند ولی در نی انبان،‎ ‎چون پیکک در انبان محفوظ می باشد و با هوای بیرون تماس ندارد، از کوک خارج نمی شود‎ ‎و اگر هم خارج شود، خیلی کم و به ندرت این اتفاق می افتد.‏

‏11. در نی جفتی جنس‎ ‎خود نی که روی آن سوراخ تعبیه می شود، باید حتماً از جنس هندی باشد ولی در    نی‎ ‎انبان نی فارس نیز استفاده می شود‎.

12. ‎در نی جفتی ناودانی یا تراش پایین نی‎ ‎برای ارتعاش صدا لازم است ولی در نی انیان وجود و عدم وجود نودونی (ناودانی) ممکن‎ ‎است و در نوازندگی نی انبان یک نوع تکنیک استفاده می شود که در این تکنیک     نی‎ ‎انبان باید فاقد نودونی باشد‎.  ‎