تعزیه

بسمه تعالی
قال رسول الله (ص) :‏
‏" اِنَّ لِقَتلَ الحُسَین حَرارهَ فی قُلوب المُومِنین وَ لا تَبرَّد اَبداء "‏

تعزیه

 

حسن فخاری

 

‏  قتل حسین چنان حرارتی در دلهای مومنین ایجاد کرد که هیچگاه خاموش نمی شود .‏
‏ از تواریخ خبر شهادت امام حسین (ع) از قول نبی مکرم اسلام وحضرت علی (ع) مکرر بیان شده است و تاکید برپایی مجلس عزاداری سالار شهیدان و گریه بر مظلومیت آن امام همام نیز احادیث فراوانی وجود دارد .‏

امام صادق (ع)می فرماید : " مَن بَکی اَو اَبکی اَوتَباکا عَلَی الحُسین وَجَبَت لَهُ الجَنهَ " ‏
هر کس بگرید یا بگریاند یا به شکل گریه کننده ای برای حسین (ع) درآید بهشت بر او واجب می شود.‏

تمام امامان معصوم بعد از شهادت حضرت امام حسین (ع)مجلس عزای جدّشان را برگزار می کردند. شاعران و مدیحه سرایان , امام حسین (ع) را خلعت می دادند و پیروان معصومین به تبع از آن والامقامان هرکس در بلاد خود با فرهنگ خاص خود عزای سید و سالار شهیدان را برگزار می نماید گر چه شاعران و نویسندگان شیعه اهل بیت توسط حاکمان و خلفای بنی امیه و بنی عباس تحت کنترل شدید بوده اند و اجازه فعالیت ها و برپایی چنین مجالسی راهرگز نداشتند . لذا محققان ودانش پژوهان با تمام تلاشی که داشته اند نتوانسته اند به طورشایسته و بایسته همه ی مطالب را در اختیار عاشقان اهل بیت قرار دهند .

لذا می بینیم که نقصان وجود دارد.چنانکه بعضا اغراق می شود و زمانی مظلومیت چنان بزرگ می شود که شهامتها , رشادتها و شجاعتهای آن امام و یاران با وفای آن حضرت نادیده گرفته می شود . گاهی مستحبی هرچند مؤکد بر یک واجب شرعی غالب می شود . آنچه مورد بحث حقیر است رعایت نکاتی است که نه بعنوان پژوهشگر و محقق بلکه بعنوان عاشق دلباخته ای که نیاکان و اجدادم جاروکار در خانه ی اباعبدالله الحسین(ع) (حسینیه اعظم روستای دورودگاه)بوده اند وازدوران کودکی در برنامه عزاداری سیدالشهدا بوده و تعزیه را دیده و از همان دوران نوجوانی لباس تعزیه را برتن نموده ام و تاکنون نیز بعنوان تعزیه گردان دراقصی نقاط کشور اجراهایی داشته ام لازم دانسته که نکاتی را به عرض دوستداران اهل بیت برسانم . اگرچه انصافا بزرگانی درعرصه تعزیه همتی شگرف داشته اند وکتابها نوشته اند که خیلی از مشکلات و نواقصات شبیه خوانی را رفع نموده اند . آنچه که حقیر را وادار به این عریضه نمود بعضی نسخ تعزیه دراین منطقه می باشد که اگر هیئتی مرکب از
‏ کارشناسان تاریخ عاشورا
‏  روحانیان عزیز
‏  شاعران عاشورایی  ‏
‏  فردی آشنا با مبانی هنرهای نمایشی
تشکیل شود. هر مجلس تعزیه را مورد بررسی قرار دهند. اشعار سست و بی پایه حذف شود . اشعار حماسی جایگزین گردد و اشعاری که با تاریخ مطابقت ندارد اصلاح گردد و تعزیه خوان با مبانی هنرهای نمایشی آشنایی داشته باشد . طراحی لباس کارشناسی گردد . مسلما ارزشمند خواهد بود. قسمتی از تعزیه علی اکبر را مورد بررسی قرار داده ام که قضاوت را به عهده ی شما می گذارم .‏

علی اکبر خطاب به مادرش امّ لیلا ‏
تودادی شرح حال خود سراسر             زمانی گوش ده برعرض اکبر ‏
توفرمودی درختان غنچه کرده             توفرمودی که گلها خنده کرده
نفرمودی که بابایم غریب است            زبهرروی یاران بی نصیب است                 ‏
تومیدانی که عباس عمویم                  دو دستش شد جدا از پیش رویم   ‏
تومیدانی که قاسم کشته گردید             بخاک وخون تنش آغشته گردید

بیننده ای که در کنار منبر بلند شده و در مجلس تعزیه شرکت نموده و یا تاریخ را مطالعه کرده متوجه هست اولین جوان بنی هاشم که رخصت میدان طلبیده و شربت شهادت نوشیده علی اکبر است . او می داند که حضرت قاسم و حضرت عباس (ع) بعد از علی اکبر شهید شده اند .‏
پس لازم است که اشعار با واقعیت تاریخ همگونی بیشتر داشته باشد .‏

و در همان مجلس چنین آمده است :‏
علی اکبر به وقت کفن پوشی :‏
تو بر نوجوانان همه همدمی                   تو بر نو عروسان همه همدمی‏
ببین با دل غم پر غم و دردناک              بفصل جوانی روم زیر خاک‏
بگریید بر حالم ای دوستان                   جوانم جوانم جوانم جوان‏
جوان مرگم حسرتم بر دل است             جوان مردن دهر بس مشکل است
جوانی نشد مثل من نا امید                   جوان هیجده ساله گردد شهید‏
نصیبم نشد من عروسی کنم                 به بطحا روم دیده بوسی کنم
نه بستم به گیسوی مشکین خصاب         جوانمرگ گشتم به وقت شباب‏
به دل داشتم آرزو ای خدا                   شب عیش بندم به دستم حنا
حنایم ز خون گلویم شده                   مقابل اجل روبرویم شده‏
دریغا که صغری ندارد خبر               کفن پوش گشتم روم در سفر
‏...‏
کجایی تو ای دختر عمه زار             که باشم به راه تو چشم انتظار

در این ابیات نشان می دهد که علی اکبر 18 ساله است . آرزوی دامادی دارد . شهادت برای او مشکل است .اولا که ابن شهرآشوب ، اعلام الورای حلی و شیخ مفید علی اکبر را بین 20 تا 23 سال ذکر کرده اند . ابن نمای حلی در مسیرالاحزان سن آن حضرت را 25 تا 28 سال ذکر نموده است .‏

ابن ادریس در مزار تولد حضرت علی اکبر را در زمان خلافت عثمان ذکر کرده .‏

حدائق الوردیه در حدود 33 از هجرت بیان کرده بنابراین 27 سال از عمر شریف آن حضرت می گذشته . ابوالفرج در مقاتل الطالبین گوید در خلافت عثمان آن حضرت متولد شده است .‏

علامه نوری در هدیه الزائر گوید 25 سال عمر شریف آن حضرت بوده است .‏

مرحوم فرهاد میرزا در قمقام ذخار ولادت آن حضرت را نیز در خلافت عثمان ذکر کرده است .‏

و همینطور امام زین العابدین در مقابل سوال یزید بن معاویه فرمود : برادری داشتم از من بزرگتر ، نامش علی بود که شما او را کشتید .‏

در زیارت نامه ابو حمزه ثمالی از امام جعفر صادق (ع) است :‏
صلی الله علیک و علی عترک و اهل بیتک و آبائک و ابنائک و امهاتک الاخیار
محدث قمی در نفس المهموم – علامه مجلسی در بهار و علامه نوری در مستدرک نقل کرده اند که علی اکبر عیال داشته ‏
‏ اینکه علی اکبر داماد نشده و شهید گردیده بی اساس به نظر می رسد . و از خانواده رسالت بدور است این مقدار از سن مبارکش گذشته باشد ، ازدواجی که سنت رسول الله است انجام نداده باشند .‏

مسئله دیگری که قابل تامل است شهادت علی اکبر است در ابیات ذیل :‏
جوان مرگم حسرتم بر دل است          جوان مردن دهر بس مشکل است
ابو مخنف از عقبه بن سمعان نقل می کند سحرگاهان امام حسین (ع) در قصر بنی مقاتل با همرهان خود حرکت نمود امام حسین سر بر قربوس زین نهاد و اندکی خواب بر او عارض شد . سپس سر برداشت و سه مرتبه کلمه استرجاء را جاری نمود . علی اکبر اسب پیش تاخت و سبب را از پدرش پرسید . امام فرمود ، خواب مرا ربود ، اسب سواری را دیدم که می گفت این قوم می روند و مرگ با آنها همدوش سیر می کند . علی اکبر عرض کرد پدر بزرگوار آیا ما به حق نیستیم ؟ امام فرمود بلی ، علی اکبر عرض کرد پس بیمی از مرگ و شهادت نداریم . با این وصف چگونه علی اکبر حسرت بدل و شهادت برایش مشکل باشد .‏

اینکه در جواب سوالات مکرر دوستان اهل بیت راجع به برگزاری تعزیه خوانی ، همه زعما و مراجع عزیز فرموده اند که اشعار سست و بی پایه حذف شود .‏

انصاف هم همین است . چرا که ما گوشه ای از زندگی معصومین خصوصا امام حسین و یاران با وفایش در کربلا را به نمایش می گذاریم . همه آنها عاشق شهادت در راه حق و حقیقت بوده اند و باکی از شهادت نداشته اند در عوض واقعیت آنها که سراسر رشادتها و شجاعتها در مقابل این همه لشکر بوده باید ترسیم کنیم . همه آنها قهرمان بوده اند و ما در این بُعد باید تلاش کنیم همانطور که در جریان هشت سال مقدس عمل می کردیم .‏

جوان سیزده ساله که کم هم نبوده اند در مصاحبه آنها می گفتند از قاسم بن الحسن یاد گرفته ایم . مرد محاسن سفیدی را مشاهده می کردی از حبیب بن مظاهر سخن می گفت و خلاصه کلام هر کس الگوبرداری از کربلا می نمود و رمز حضور رزمندگان و دفاع از کشور و قرآن همین بود که زیر لوای قرآن و اهل بیت گوش به فرمان حضرت امام (ره) بودند .‏

مسئله دیگر در تعزیه که مشاهده می شود " ایفای نقش اهل بیت توسط آقایان است . آنهم وقتی که لباس زنان بر مردان حرام باشد .‏

آیا نمی شود با رعایت شئونات اسلامی نقش اهلبیت توسط خود زنها انجام گیرد .‏

از زمان شکل گیری تعزیه خوانی چه از دوران سلطان احمد دیلمی تا اوج تعزیه که در زمان ناصرالدین شاه قاجار گفته می شود دارای اوج و فرودهایی بوده است . پس سنت آبا و اجدادی قابل اصلاح هست آنچه مهم است رعایت سنت نبی مکرم اسلام و ائمه معصومین است که قابل تغییر نیست . در تعزیه ناصرالدین شاه ، هنگامی که میرزا رضای کرمانی بدستور سید جمال الدین اسد آبادی مجتهد وقت دستور ترور ناصرالدین شاه را به عهده می گیرد پس از انجام ماموریت فتحعلی شاه پسر ناصرالدین زمام امور را به عهده می گیرد . وی به شاعران درباری خود می گوید که تعزیه ای به نام پدرش ناصرالدین شاه بنویسند . در این تعزیه ناصرالدین شاه در مقابل میرزا رضای کرمانی اشعاری می خوانند که ناصرالدین شاه انبیا خوانی و میرزا رضای کرمانی اشتلم خوانی (شمرخوانی) .‏

بعدا قضیه به صحرای کربلا ختم می شود که ناصرالدین شاه نقش امام حسین و میرزا رضای کرمانی نقش شمر را اجرا می کنند .‏

بسیار بجا ونیکوست که واقعیتهای تاریخ با کمک هنر زیبای نمایش که فکر می کنم بسیار اثر بخش است گفته شود .‏

لذا بر آن شدم که تعزیه ای نوشته شود که مسائل مطرح شده در آن رعایت شود .‏
لذا کتابی بنام رهگذر عشق در سه فصل نوشته شده که پیرامون آن نکاتی را یادآور می شوم :‏
فصل اول    تعزیه کاروان شهادت
فصل دوم    تعزیه شبهای بی ستاره
فصل سوم   تعزیه خطبه خون
توضیحات فصل اول  کاروان شهادت
این تعزیه دارای نظم و نثر هم عربی است هم فارسی
ورود آنها دارای نظمی است که گوشه ای تاریخ عاشورا را بیان می کند .‏
‏  ورود امام حسین و یاران با وفایش و به موازات آن سپاه حربن ریاحی‏
‏  چندین گروه از گوشه ای میدان تعزیه وارد می شود که یک گروه به سرداری عمر سعد می باشد و طبق   فرمانی که دارد کلیه سپاهیان اشقیا را سازماندهی می کند .‏
‏  شمر با سپاهی دیگر وارد می شود و طبق فرمانی که از عبیدالله دارد هر گونه مسامحه را جایز نمی داند و در صورت سهل انگاری مسئولیت لشکر را خواهان است . واین واقعه در عصر تاسوعا اتفاق افتاده ‏
‏  عمر سعد با تیراندازی به طرف خیمه اباعبدالله دستور جنگ می دهد .‏
‏  اباعبدالله اباالفضل را فرا می خواند و امشب را مهلت می طلبد .‏
‏  شمر در شب عاشورا به طرف خیمه گاه اهل بیت می رود امان نامه ای که همراه دارد اباالفضل را می خواند .‏

‏  پس از اذان صبح توسط علی اکبر نماز جماعت خوانده می شود .‏
‏  امام حسین به طرف لشکر رفته و علت آمدنش را نامه ها و دعوتهایی که از طرف مردم کوفه شده بیان می کند .‏

‏  حر از لشکریان عمر سعد جدا شده و به اباعبدالله می پیوندد و خلاصه تا شهادت آن حضرت ‏
‏  اجازه طلبیدن زهیر و حبیب تا شهادت آنها .‏
‏  شهادت علی اکبر‏
‏  شهادت قاسم‏
‏  اجازه طلبیدن حضرت عباس و وداع آن حضرت تا شهادت‏
‏  شهادت علی اصغر تا دفن آن حضرت‏
رخصت طلبیدن جون تا شهادت
‏  وداع امام حسین با اهل بیت ‏
شهادت عبدالله بن حسن ‏
‏  شهادت امام حسین ‏
‏  آتش زدن خیام حرم و غارت خیمه گاه‏
کلیه مطالب ذکر شده سه ساعت به طول می انجامد .‏

این تعزیه هر سال بعد از ظهر عاشورا در روستای دورودگاه در میدان بسیار بزرگی برگزار می شود و از اقصی نقاط استانها نیز حضور دارند . اغراق نباشد هر سال بیننده بیشتر و بیشتر می شود و آمار بدست آمده حدود بیست هزار جمعیت از این تعزیه استقبال می شود . علت حضور گرم مردم طبق مصاحبه هایی که انجام شده مستند بودن و رعایت نکاتی که قبلا به آن اشاره گردیده است .‏
فصل دوم : شبهای بی ستاره اتفاقاتی که در شب یازدهم رخ داده است .‏

فصل سوم : ورود اهل بیت به شام و شهادت حضرت رقیه در خرابه  و در قسمت دیگر مجلس یزید که حضرت زینب با خطبه غرّای خود سبب می شود چندین نفر از دعوت شدگان در مجلس قیام نمایند و به شهادت برسند و زمینه ای مهیا شده که امام زین العابدین خطبه بخواند و منجر به آزادی اسرا میگردد .‏

امید است همه ی عاشقان اهل بیت نقصان عریضه حقیر را مورد عنایت قرار دهند و با راهنمایی و ارائه طریق خود ما را یاری نمایند . جا دارد از کسانی که در نوشته کتاب رهگذر عشق ما را یاری داده اند خصوصا حضرت حجه الاسلام و المسلمین حاج شیخ حسین رزمجو و برادر بزرگوارشان حضرت حجه الاسلام حاج شیخ احمد رزمجو که ما را یاری دادند کمال تشکر را دارم . و از خداوند منان برای آنان آرزوی توفیق و سعادت و بهروزی را از خداوند مسئلت می نمایم .‏

 

حسن فخاری    21/8/89‏
هیئت تعزیه خوانی ثارالله
حسینیه اعظم روستای دورودگاه