تعزیه متعالی‌ترین صورت نمایش در‎ ‎جهان

تعزیه متعالی‌ترین صورت نمایش در‎ ‎جهان
‏ به قلم : علیرضا میرشکاری ـ  کارشناس ارشد هنرهای‎ ‎دراماتیک‏
تقدیم به : دوست و یار هنرمندم زنده یاد‎ ‎حمید لطفی‎ ‎

 

آغاز سخن :‏
‏‎ «‎تعزیه، قصه بلندی است به بلندای عمر انسان، گزارش مقدسی است از شرح حال دریادلان و‎ ‎ماجراها و شگفتی‌ها و سرسپاری‌ها و پاکی‌ها و وجاهت‌ها و در برابرش، گزارش تلخی است‎ ‎از عنادها، نیرنگها، ناپاکی‌ها و کراهت‌ها.»1‏

و اما بعد ؛

ایرانیان از گذشته، همواره در تلاش بودند تا حادثه حماسه‎ ‎آفرین عاشورا را در اذهان آیندگان زنده نگاه دارند لذا با فرارسیدن ایام محرم از‎ ‎طریق نوحه‌سرایی، روضه‌خوانی، سینه‌زنی، دسته‌گردانی، نقالی و پرده‌خوانی‎ ‎مراسم‌هایی را با شکوهی خاص و با علاقه فراوان همراه با ابراز ارادت نسبت به خاندان‎ ‎عصمت و طهارت، برگزار می‌کرده‌اند. بتدریج سنت‌های بومی که صبغه‌ای مذهبی دارند‏‎ ‎مسیر تکامل و تحویل را پیش گرفتند و نوعی سوگواری توأم با نمایش‌های خاص را پدید‎ ‎آورد که «تعزیه» یا «شبیه‌خوانی» نام گرفت‎. ‎

اگر چه در مجالس تعزیه مفاهیمی چون فداکاری، صداقت، حمایت از‎ ‎حقیقت، درستی و راستی، ندامت از کار خلاف و استقامت در برابر ستم‌دیده می‌شود اما‎ ‎برخی مضامین آنها آنچنان آمیخته به خرافات و مسایل موهوم بود که آموزه‌های نامطلوب،‎ ‎غیرعقلانی و پرآفتی را ترویج می‌کرد و این روند از وزانت و وقارش می‌کاست و موجب‎ ‎گردید که علمای شیعه آن را مورد انتقاد قرار دهند و دست‌اندرکاران را به پالایش و‏‎ ‎پیدایش متون تعزیه وا دارند. ناگفته نماند که برخی از این امور خرافی را عده‌ای از‎ ‎روی ساده‌دلی انجام می‌دادند و عشق و ارادت وافر به خاندان اهل‌بیت از سوی توده‎ ‎مردم موجب اضافه کردن مضامین، حکایات و نکاتی به تعزیه می‌شد که در نظر اول حرکتی‎ ‎عوامانه، نامعقول و غیرمنطقی را به خواننده یا شنونده القا می‌کرد، اما وقتی به‎ ‎اهداف این مردمان توجه کنیم مشاهده می‌شود که صرفاً می‌خواهند چشمه‌های اشک را در‎ ‎کویر غم جاری سازند و از عوارض منفی چنین برنامه‌هایی غافل بوده‌اند. چون سازمان‎ ‎خاصی نبوده که این مجالس را مطابق با ارزش‌های ناب و اعتقادات مقدس شیعه تدوین کند‎ ‎یا حداقل نظارت نماید و به اصلاح آنها مبادرت ورزد لذا نباید انتظار داشت که مجالس‎ ‎تعزیه‌ایی که آنان به شکل خود جوش تنظیم کرده‌اند عاری از هرگونه عیب و کاستی‎ ‎باشد‎.‎

بدینسان بایست همت و کوشش فراوانی شود تا تعزیه‌نامه‌ها‎ ‎اصلاح‌گردند و این حرکت فقط بر اساس برنامه‌ریزی هدفمند شکل می‌پذیرد. البته به‎ ‎دلیل نوع سادگی و صمیمیت و آکنده‌بودن از لغات عامیانه و زبانی که در تعزیه به‎ ‎راحتی با تماشاگران ارتباط برقرار می‌کند دست‌اندرکاران نخواسته‌اند این اشعار را‎ ‎به بهانه اصلاح و تهذیب دگرگون کنند و تمایل داشته‌اند همین شیوه‌ای را که هم خود‎ ‎به آن خو گرفته‌اند و هم در اجتماع پایگاه دارد حفظ کنند‎.‎

دلیل تأثیر تعزیه ها  بر روح و روان مردم کوچه و بازار علاوه‎ ‎بر ساده و ابتدایی بودن آن، این است که مجالس مذکور به شدت از آداب و رسوم آنان‏‎ ‎الهام گرفته و رگه‌هایی از باورهای عوام، روابط اجتماعی، تمثیلات و مراسم کهن‎ ‎ایرانی در آنها قابل مشاهده است، حوادث تعزیه خیلی به زندگی مردم شباهت دارد و بدون‎ ‎رعایت زمان و مکان به توالی پیش می‌آیند، قاسم در حال عروسی است! در حالی که عده‌ای‎ ‎پیکر علی‌اکبر را تشیع می‌کنند؛ صحنه‌ها را آن چنان خون‌آلود و غمناک ساخته‌اند تا‎ ‎مردم و خصوصاً افراد عادی با مشاهده آنان محزون گردند. حجله قاسم آرایش داده می‌شود‎ ‎و حتی اشقیا در مراسم او شیرینی دریافت می‌کنند اما ناگهان داماد کفن‌ می‌پوشد و‏‎ ‎لباس رزم بر تن می‌کند و در مصاف با مخالفان در خاک و خون می‌غلطد. حضرت عباس(ع‎) ‎مشک تیرخورده‌ای را به دندان می‌گیرد و وقتی به خیمه‌ها می‌رسد نه آبی در مشک او‎ ‎هست و نه خود رمقی دارد، دختری سه‌ساله در خرابه شام از یتیمی و تنهایی می‌نالد و‎ ‎چون بهانه می‌گیرد، طبقی سرپوشیده را به رویش قرار می‌دهند که در آن چیزی جز‎ ‎سربریده پدرش نمی‌باشد، همه مناظر چنان ترتیب داده شده‌اند که حس نفرت پدید آورند‎. ‎البته با وجود این خشونت‌ها و وحشت ها، روح خلوص و صفا نیز جلوه‌ای دارد و سوز و‎ ‎دردی جانکاه بر مجالس مزبور حاکم است. احساس همدردی با شهادت خوان و لعن و نفرین‎ ‎فرستادن بر دشمنان اولیا از مزایای این مجالس ساده و بی‌تکلف است‎. ‎

«تعزیه متعالی‌ترین صورت نمایش در جهان است. نمایش مصیبتی که‎ ‎تماشایش انسان را از دغدغه و وسوسه به طمأنینه و سکینه خاطر می‌کشاند. هنری که زمان‎ ‎و مکان، گذشته و حال و آینده را به سهولت در هم می‌آمیزد. تا مفاهیم ستم، عادت،‎ ‎نیکی، عدالت، حق‌شناسی، عشق، وفاداری و شهامت را به مقطعی از مکان محدود نسازد و‎ ‎آن‌را جهان‌شمول بنمایاند ... هنری که با تماشاگر نفس می‌کشد و با تقدیس که از‎ ‎ارکان زندگی است  به میدان می‌آید تا همه مردم را در این نمایش بزرگ شریک‎ ‎کند.»1‏

نمایه ی برداشت نامه ها‎ :‎

1- عناصری، دکتر جابر، شبیه‌خوانی کهن الگوی نمایش‌های‎ ‎ایرانی، چ اول، تهران، انتشارات نمایش، 1372.‏
‏2- گلی زواره، غلامرضا، از مرثیه‎ ‎تا تعزیه، قم، نشر حسنٍین(ع)، 1382.‏
‏3 ـ  میرشکاری ، علیرضا ، تعزیه در میناب،‎ ‎با مقدمه ای از دکتر احمد جولایی، نشر شروع، 1382‏
‏1ـ عناصری، دکتر جابر،‎ ‎شبیه‌خوانی کهن الگوی نمایش‌های ایرانی، چ اول، تهران، انتشارات نمایش،‎ 1372.‎‏
‏1ـ عناصری ،دکتر جابر، همان.‏