تعزیه‌گردان کیست؟ و تعزیه‌گردانی چیست؟‏

تعزیه‌گردان کیست؟ و تعزیه‌گردانی چیست؟‏
      به‎ ‎قلم:  علیرضا میرشکاری
      کارشناس ارشد هنرهای دراماتیک ‏
      تقدیم به‎: ‎استاد ایرج صغیری

     
کارگردان و کارگردانی در حیطه‌ی تعزیه به واژگان و‎ ‎اصطلاحات و مصطلحات ویژه خود تکیه می‌زند و در مقابل رژیسور و کارگردان در عالم‎ ‎تئاتر از القاب و نام‌هایی چون سردمدار، نقیب، تعزیه‌گردان، شبیه‌گردان، استاد و‎ ‎معین‌البکا(1) بهره می‌گیرد. و از ناظم‌البکا هم به عنوان لقبی رایج برای دستیار‎ ‎شبیه‌گردان بکار گرفته می‌شد. ‏

استاد بیضایی با اشاره به خاطرات «عبدالله‎ ‎مستوفی» در مورد معین البکا می‌نویسد‎:
«‎فکر لزوم یک رهبر، ناظر و تعیین‌کننده در‎ ‎این کار بزرگ و جمعی (تعزیه) گویا از دوره‌ی نمایش‌های «دفیله‌ای» دسته‌ها آغاز شده‎ ‎بود.کارگردان دسته‌ها را «سردمدار» می‌خواندند همانطور که اهمیت متن در رسته‌ها‎ ‎بیشتر می‌شد اهمیت شاعر مرثیه‌سرا نیز به عنوان سراینده و هم تعلیم‌دهنده‌ی طرز‎ ‎قرائت، و هم تعیین‌کننده دستگاه موسیقی مناسب و نوع آواز بیشتر شد تا آنجا که به‎ ‎عنوان استاد حین تکامل تدریجی و تعزیه وظایفش کامل گشت، لباس اشخاص را برای‎ ‎شخصیت‌های مختلف او تعیین می‌کرد، ترتیبات مقدماتی (یعنی تنظیم و ترتیب حرکت‌ها و‎ ‎قرارهای صحنه‌ای، هماهنگ ساختن بازیگران، تعیین نواهای آوازی و جاهای نواختن موسیقی‎ ‎و غیره) هم از مشاغل او بود تربیت کردن تعزیه‌خوان‌ها و آموختن رویه و حالت مناسب‎ ‎هر یک از آنها به حدی که در حضور شاه بتواند ایفای نقش کنند نیز از کارهای مشکل او‏‎ ‎بوده است، شبیه‌گردان کارگردانی بود که کارش با بر روی صفحه آمدن نمایش تمام نمی‌شد‎ ‎بلکه حین آن هم ادامه داشت چه او روی صحنه و بین بازیگران در حرکت بود، بازی را‎ ‎رهبری می‌کرد و اشاره و قرارهایی هم با دسته‌ی موسیقی داشت که همراهی کنند یا خاموش‏‎ ‎شوند.»(2) ‏

اینک آنچه ضروری به نظر می‌آید تعاریفی برای معین‌البکا و‎ ‎تعزیه‌گردانی است تا در فصول آینده راحت‌تر پیرامون تطبیق آن با کارگردان تئاتر‎ ‎باختری‌ اقدام نماییم لذا برای پاسخی در خور به سؤالات گفتار حاضر، با نقلی از‏‎ ‎مرحوم عنایت الله شهیدی آغاز می‌کنیم، آن هنگام که معین البکا را اینگونه تعریف‎ ‎می‌کند‎:

«‎تعزیه‌گردان کسی است که همه کارهای نمایشی و هنر تعزیه‌خوانی و‎ ‎تعزیه‌خوانان را زیر نظر دارد و به مفهوم امروزی، کارگردان تعزیه است. لیکن دامنه‎ ‎کار و وظایف او، بسی گسترده‌تر از کارگردان تئاتر است... تعزیه‌گردان هنگام اجرای‎ ‎تعزیه، برای راهنمایی تعزیه‌خوانان و دسته موزیک، بیشتر اوقات روی صحنه (سرتخت‎) ‎می‌ایستد و گهگاه با بلند کردن عصا و اشاره دست، زمان آغاز و ختم موزیک تعزیه و‎ ‎نوبت خواندن تعزیه‌خوانان را تعیین و اعلام می کرد. گاهی نیز در کنار تعزیه‌خوانی‎ (‎به خصوص اگر کم‌تجربه و تازه کار، یا بچه‌خوان بود) می‌ایستاد و رفتار و حرکات‎ ‎لازم را به او گوشزد می‌کرد، همچنین، در برخی مواقع برای راهنمایی تعزیه‌خوانان یا‎ ‎چگونه بردن قافله و اسب و بار و بنه به صحنه و دالان تکیه، یعنی پشت صحنه می‌رفت‎. ‎رفت‌ و آمدهای تعزیه‌گردان و حضور او در صحنه خللی در کار تعزیه وارد نمی‌آورد و‎ ‎توجه تماشاگران را به خود معطوف نمی‌داشت زیرا تماشاگران از همان آغاز شروع تعزیه،‎ ‎چنان در متن وقایع فرو می‌رفتند که همه عوامل جنبی و فرعی تعزیه از نظرشان محو‎ ‎می‌شد، این یکی از ویژگی‌های مهم تعزیه بوده است. فقط در آغاز تعزیه، وقتی که‎ ‎تعزیه‌گردان به روی صحنه می‌آمد و با خواندن دعا شروع تعزیه را اعلام می کرد،‎ ‎تماشاگران وجود او را به صورت مشخص و جدا از تعزیه احساس می‌کردند.»(3)‏

نکته‎ ‎قابل توجه در خصوص تعزیه‌گردانان قدیم این است که آنان نیز همچون اغلب‎ ‎تعزیه‌خوانان، بانیان و شاعران تعزیه‌نامه‌ها، ناشناخته و گمنامند و به استثناء‎ ‎تعدادی که به عنوان پیشه و حرفه به کار خود مشغول بودند اکثریت آن فقط جنبه معنویت‎ ‎آن را که همانا اجر و پاداش اخروی بوده، انگیزه عمل خود در نظر داشته‌اند. اما‎ ‎همانگونه که جلوتر نیز بیان شد معین البکا دستیاری داشته است به نام ناظم‌البکا بد‎ ‎نیست قبل از ادامه دادن بحث خود نظری کوتاه و اجمالی نیز بر شخص ناظم‌البکا‎ ‎بیندازیم و پس از آن مبحث معین‌البکا را از سر گیریم. گفته می‌شود‎:

«‎بسیاری از‎ ‎تکایا و حسینیه‌ها به خصوص تکیه‌های بزرگ، علاوه بر تعزیه‌گردان (معین‌البکا)، کسی‎ ‎یا کسانی با عنوان «ناظم‌البکا» کارهای تشریفاتی و انتظامی تکیه‌ها و تعزیه‌ها را‎ ‎بر عهده داشتند، معین‌البکا را به اصطلاح امروزی می‌توان مدیر کارهای اجرایی و‎ ‎نمایشی تعزیه، و ناظم‌البکا را صحنه‌پرداز و مدیر امور اجتماعی و انتظامی تعزیه به‎ ‎شمار آورد.»(4)‏

معین‌البکا که می‌بایست با دقت ناظر رفتار و حرکات تعزیه‌خوانان‎ ‎و جنبه‌های اجرایی و نمایشی تعزیه باشد، به تنهایی نمی‌توانست از عهده اداره تکیه‎ ‎برآید. لذا کسی را به عنوان دستیار او (ناظم‌البکا) تعیین می‌کردند تا به کمک‎ ‎فراشان و خادمان تکیه، مراقب نظم و آرامش تکیه باشد و اسباب و صحنه ابزارهای مورد‎ ‎نیاز تعزیه را تهیه و حفظ نماید. بدینسان وظایف ناظم‌البکا متعدد بود و تا‎ ‎اندازه‌ای هم به وضع و موقعیت محل و تکیه بستگی داشت از عهده اموراتی که به او‎ ‎مربوط می‌شد می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد‎:

1‎ـ فراهم کردن اسباب و صحنه ابزار‎ ‎تعزیه‎.

2‎ـ تهیه‎ ‎نمودن لباس تعزیه‌خوانان. (البته با تشخیص ‏‎ ‎و نظر‎ ‎معین‌البکا در‎ ‎شکل و‎ ‎جنس و نوع آن‎)

3‎ـ صحنه‌آرایی تکیه‏‎.‎‏‎

4‎ـ جلوداری‎ ‎اسب و استر و شتر و امثال آن‏‎.‎

‏5ـ مراقبت در وضع عمومی مجلس و‎ ‎تکیه‏‎.‎

‏6ـ نظارت بر آمد و رفت و جابه‌جایی جمعیت.

‎‏7ـ جلوگیری از نزاع و درگیری میان تماشاگران بر سر جا و‎...

8‎ـ کوشش و اقدام‎ ‎لازم به هنگام وقوع حوادث غیرمنتظره وکارهای دیگر از‏‎ ‎وظایف مهم ناظم‌البکا است‎. ‎

در ادامه به معین‌البکا باز می‌گردیم او که در صحنه‌ی شبیه‌خوانی همواره حضور‎ ‎دائم و مستمر دارد و می‌کوشد تا نمایش بهمراه زبان و بیان منظوم خود به بهترین و‎ ‎مناسب‌ترین وجه ممکن اجرا گردد‎.

‎دکتر عناصری در خصوص حضور مداوم معین‌البکا در‎ ‎میدان‌شبیه‌خوانی می‌نویسد‎:
«... ‎وجود او نه تنها خللی در اجرای نقش شبیه‌خوانان‎ ‎به وجود نمی‌آورد، بلکه پویایی نمایش و والایی همکاری در صحنه را نشان می‌دهد. در‎ ‎چهارچوب شبیه‌خوانی، هر تماشاگری می‌تواند جزو سیاهی لشگران باشد یا معین‌البکا در‎ ‎حضور تماشاگران در اسلحه‌پوشی شبیه‌خوانان به آنان کمک نماید.»(5)‏

معین‌البکا،‎ ‎که می‌توان او را هنرمندی برخاسته از متن جامعه ایران اسلامی برشمرد همواره می‌کوشد‎ ‎تا همانطور که از چشمه فرهنگ مردم جوشیده، تعزیه را نیز به همانگونه با زندگی مردم‎ ‎عجین سازد و در این راه از هیچ کوششی دریغ نمی‌کند او شخصی است با صبر و تحمل‎ ‎بسیار، به محکمی و ثبات یک فرمانده جنگ، که سربازان خود را در صحنه این گلوگاه سبز‎ ‎شکفتن و میعادگاه و محراب همیشه مقدس هدایت می‌کند. او کسی است که خستگی را از‎ ‎میدان به در می‌کند و در بیشتر ساعات روز سرپا می‌ایستد و به خستگی جرأت بروز‎ ‎نمی‌دهد. او فردی است زیرک، مهربان، اما سخت‌گیر که انتظار اطاعت بی‌چون و چرا‎ ‎دارد. در ادامه نگاهی دیگر به معین‌البکا به عنوان رهبری مقتدر در امر تعزیه‌گردانی‎ ‎می‌اندازیم و آنگاه پیرامون هنر او (تعزیه‌گردانی) به عنوان فرآیند جامعه ایران‎ ‎اسلامی صحبت خواهیم کرد تا بیابیم که تعزیه‌گردانی چیست؟

معین‌البکا رهبری مقتدر در امر تعزیه‌گردانی‎ ‎

تعزیه‌گردان (معین‌البکا) گرداننده یک دستگاه است. او به جهت داشتن احساس قوی و‎ ‎علم و اطلاع کافی، عمل تعبیر، تطبیق و تجسم بخشیدن را بر عهده دارد. لذا‎ ‎تعزیه‌گردان با ذکاوت و هوش خود مقتدرانه تعزیه را رهبری می‌کند. دکتر جنتی عطایی‎ ‎درباره‌ی سردمدار، تعزیه‌گردان یا معین‌البکا می‌نویسد‎: ‎

‎«‎اینها شخصیت‌هایی‎ ‎فوق‌العاده و ذوجنبتین نبوده‌اند که بتوانند نوشته و بازی را به ابتکار خود درهم‎ ‎آمیخته و وسیله‌ی نمایش کلام و جنبش حقیقی ناشی از آن را فراهم سازند. بطوری که‎ ‎اغلب این افراد نامدار، در ابتدا آوازخوان‌هایی ماهر و معروف بوده‌اند که با‎ ‎استفاده از حسن صورت و صوت‌رسا و پرطنین و جذاب خود و در سایه کار مدام در دوره‌ی‎ ‎بردستی (مرشد) به فوت و فن معرکه‌گیری آشنا شده به عروسک‌های خیمه‌شب‌بازی خود لباس‎ ‎پوشانده و آنها را روی تخت چوبی تکیه، به جنبش و حرکت در‎ ‎می‌آورده‌اند.»(6)‏

گرداننده تعزیه می‌بایست به نسبت ذوق، استعداد و تجربه به‎ ‎سطحی برسد که درباره‌ی کلیه عناصر نمایشی از آگاهی و شناخت کافی برخوردار شود‎. ‎همچنین از قدرت تشخیص و گزینش شبیه‌خوان و حتی شناخت دستگاه‌های گوناگون آواز نیز‎ ‎نبایستی غافل شود تا در مقام تعزیه‌گردان از قدرت رهبری و مدیریت برخوردار باشد‎. ‎دکتر جابر عناصری در خصوص تعزیه‌گردان آورده است‎:‎

‎«‎کارگردان این نمایش، خود ذاکر‎ ‎و خواننده‌ای است که بر اثر تجربه و ممارست طی سال‌ها گرد و خاک خوردن در میادین‎ ‎شبیه‌خوانی، کلیه‌ی رموز کارگردانی را فرا گرفته و عملاً در تربیت بازیگران ماهر و‎ ‎چیره‌دست می‌کوشد. تعزیه‌گردان آن کسی است که به نذر و وقف جان و کلام و آوردن اشک‎ ‎بر چشمان و به شیوه بکاء (گریستن) به کارگردانی نمایش مختص صحنه لم یزلی می‌پردازد‎ ‎و برای پیشبرد وظایف خود، دستیاری دارد که «ناظم‌البکا» خوانده می‌شود و تکلیف‏‎ ‎انتظام میادین شبیه‌خوانی، به عهده‌ی اوست.»(7)‏

و در جای دیگر معین‌البکا‎ (‎تعزیه‌گردان) را اینگونه تعریف می کند‎:‎
‎«‎روی صحنه، او خبره مرد میدان و در پشت‎ ‎صحنه ناظر «لباس‌پوشخانه» شبیه‌خوانان و در رعایت سلسله مراتب شبیه‌خوانی، مربی‎ ‎دلسوز شبیه‌خوانان است.»(8‏‎)‎

بدینسان باید به این نکته اشاره کنم که امروزه‎ ‎تعزیه‌گردانان جزو عناصر لاینفک تعزیه به شمار می‌آید. پس لازم است نگاهی نیز به‎ ‎امر تعزیه‌گردانی یا تعزیه‌چرخانی و به طور کل وظایف تعزیه‌گردان‎ ‎بیندازیم‎.‎
‏
هنر تعزیه‌گردانی فرآیند جامعه ایرانی‏‎ ‎
تعزیه‌خوانی در ایران‎  ‎همواره مورد توجه آحاد مردم بوده ست لذا نقیبان که از بطن همین جامعه برخاسته‌اند،‎ ‎قرابت زیادی با مردم دارند. این نزدیکی و آشنایی از حیث شناخت مخاطب، باعث گردیده‎ ‎تا تعزیه‌گردان برای تأثیرگذاری بر مخاطب خود وظایف متعددی بر عهده گیرد. که در‎ ‎ادامه به آن خواهیم پرداخت‎. ‎

تعزیه‌گردانی عمل شخص معین‌البکا است. همانا او‎ ‎می‌کوشد تا مجلس تعزیه را اداره کند مانند رژیسور و یا کارگردان تئاتر. در اصطلاح‎ ‎فارسی امروزی، «این عمل به شخصی اطلاق می‌شود که در امور همگانی اعم از سیاسی و غیر‎ ‎باید میدان‌داری کند و از حوادث به نفع خود بهره‌برداری‎ ‎نماید.»(9)‏

تعزیه‌گردانی به نوعی فرماندهی و رهبری کردن یک گروه تعزیه‌خوان‎ ‎می‌باشد. نقیب  نیز همچون اعضاء دیگرگروه، اجراکننده آیین مذهبی است و درپی شهرت‎ ‎نیست و غرضشان از اجرا منحصراً کسب ثواب و اجرا اخروی است‎. ‎

خسرو شهریاری وظایف‎ ‎تعزیه‌گردان را چنین شرح می‌دهد‎:‎
‎«‎تعزیه‌گردان نسخه‌های تعزیه را تنظیم و جامه و‎ ‎وظیفه‌ی هر شبیه را معین می‌کند. تنظیم صحنه، توزیع نقش‌ها و نسخه‌ها با او است‎. ‎دستگاه‌های موسیقی را می‌داند و گاهی نقشی را خودش بازی می‌کند. و سرانجام این‎ ‎تعزیه‌گردان است که هنگام اجرای تعزیه، با اشاره‌ی دست و عصا دستورهای لازم را به‎ ‎شبیه‌خوان‌ها و دسته‌های قدیمی می‌دهد.»(10)‏

آقای‌گلی‌زواره‌ نیزدراثرخود‎ ‎پیرامون وظایف ‌‌تعزیه‌گردان اینگونه آورده‌ است‎: ‎

‎«‎تعزیه‌گردان به رغم گمنامی،‎ ‎وظایف متفاوتی را به عهده دارد؛ از جمله این که با بهره‌گیری از خط زیبا تعزیه‌ها‏‎ ‎را تحریر و استنساخ می‌نماید تا افرادی که نقش‌های تعزیه را اجرا می‌کنند به راحتی‎ ‎بتوانند متن آن را بخوانند. وی تعزیه‌خوانان را قبل از شروع تعزیه در پوشیدن لباس‎ ‎یاری می‌دهد، نسخ را بین آنها توزیع و تذکرات لازم را گوشزد می‌کند، وسایل تعزیه و‏‎ ‎امکانات لازم را به موقع و با همکاری دست‌اندرکاران تدارکات تعزیه فراهم می‌کند.

وی‎ ‎تعزیه‌خوانان تازه کار را آموزش داده، کودکان و نوجوانان را در اجرای نقش اصلی کمک‎ ‎می‌نماید. در آغاز مجلس تعزیه ضمن دعوت از حضار مجلس به رعایت نظم، عنوان تعزیه را‎ ‎معرفی می‌کند. وی از‌آغاز تا پایان، ایفای نقش‌ها را از سوی تعزیه‌خوانان زیر نظر‎ ‎می‌گیرد و اگر اشتباهی مشاهده کرد یا حرکتی ناموزون را دید به طبال اشاره می‌کند تا‎ ‎طبل بنوازد و به شبیه‌خوانی که دچار اشکال و اشتباه شده با حرکات چشم و انگشت به‎ ‎دهان گرفتن و مانند آن، اشتباهش را گوشزد می‌کند. تعزیه‌گردان گاهی به دلیل کمی وقت‎ ‎دستور حذف برخی مضامین تعزیه را می‌دهد.»(11)‏

تعزیه‌گردان به نوعی مسئول حفظ و‎ ‎نگهداری نسخ تعزیه نیز است لذا برای جلوگیری از گم‌شدن نسخه تعزیه که بسیار با ارزش‎ ‎می‌باشد پس از خواندن نسخه و اتمام آن توسط شبیه‌خوان سریع نسخه را از او می‌گیرد و‎ ‎به بانی می‌دهد تا آن را نگه دارد. دلیل آن هم جلوگیری از ناقص شدن نسخ مجلس تعزیه‎ ‎می‌باشد.(12)‏

تعزیه، هنری مؤلف است یعنی تلفیق و ترکیبی از هنرهای گوناگون‎ ‎هنرهای فونتیک، پلاستیک و دراماتیک می‌باشد. شاید همین عامل باعث گردیده تا‎ ‎معین‌البکا در حیطه‌ی کارگزاری خود، وظایف متعددی را بپذیرد، پاره ای از آن تکالیف‎ ‎را به صورت موجز و مختصر به نقل از دکتر عناصری می‌آوریم که عبارتند از‎: ‎

‎1‎ـ‎ ‎گزینش تعزیه‌نامه‌ایی در خور و ارزنده با توجه به مناسبت اعیاد و وفیات، بررسی نکات‎ ‎دستوری و رعایت اوزان و قوافی در متن و منقه کردن آن یعنی غلطی در آن نباشد و‎ ‎تحریفات را برطرف کند. (در واقع او مصحح نسخ تعزیه است‎) ‎

‎2‎ـ انتخاب شبیه‌خوانان‎ ‎در هر رده سنی بر اساس کلیه معیارها اعم از صوت، چهره، فیزیک و ... به جهت مجلسی که‎ ‎قرار است بازی نمایند‎. ‎

‎3‎ـ دقت در سمبولیزم رنگ در لباس و سایر ابزار و وسایل به‎ ‎منظور انطباق این صحنه افزارها با جریانات مربوط به شبیه‌خوانی (سمبولیزم در لباس،‎ ‎پرها و ابلق‌های نصب شده بر کلاهخودها، پرچم‌ها، خیمه‌ها، سربندها و...) توجه به‎ ‎ظرائف و دقایق مربوط به صحنه‌آرایی‎. ‎

‎4‎ـ تذکر نکات ارزنده وآگاهی از میزان‎ ‎کارآیی حرکت‌جسمانی شبیه‌خوانان به هنگام تمرین نمایش‎. ‎

‎5‎ـ نظارت بر پوشاک‎ ‎شبیه‌خوانان و مهارت آنان در میدان‌گیری و اسلحه‌پوشی و مقابله صوری و مجادله لفظی‎ ‎و تقابل کلامی و غیره‎. ‎

‎6‎ـ تسلط رفتاری در میدان‌گیری و تهییج شبیه‌خوانان به‎ ‎جهت و افزودن شور تماشا و دیدار در بین تماشاگران و برقراری نظم در صحنه‎.‎

‎7‎ـ‎ ‎آگاهی از وقایع شبیه‌خوانی و قادر به ایفای نقش در صحنه شبیه‌خوانی و هدایت همزمان‎ ‎تعزیه‌خوان‌های دیگر در میدان تعزیه‎. ‎

‎8‎ـ کمک به تعزیه‌خوان‌ها به صورت اشاره و‎ ‎علائم قراردادی مخصوص که از پیش بین کارگردان و تعزیه‌خوان در نظر گرفته شده است‎. ‎

‎9‎ـ گریز زدن به صحرای کربلا، به منظور ایجاد هیجان در تماشاگران (به خصوص موقعی‎ ‎که یکنواختی و بی‌تفاوتی بر صحنه حاکم باشد.(13)‏

اما پیرامون پیشینه‌ی‎ ‎تعزیه‌گردانی نیز باید‏‎ ‎گفت؛ تعزیه‌گردانی از دوره صفویان به شکل رهبری و هدایت‎ ‎دسته‌گردانی‌ها، نوحه‌خوانی‌ها و سوگواری‌های گروهی در ایام محرم و صفر پدید آمد‎. (‎که به احتمال نزدیک به یقین تعزیه از میان این مراسم و دیگر آیین‌های مذهبی به‎ ‎تدریج بوجود آمده است) این رویه در دوره‌های افشاریه و زندیه ادامه داشت تا آنکه‎ ‎سردمداران و گردانندگان دسته‌ها و مجالس سوگواری با گرد‌آوری مرثیه‌خوانان و ذاکران‎ ‎و اشخاص خوش‌صوت به کار تعزیه‌گردانی پرداختند و بنا به گفته‌ی عنایت‌الله‎ ‎شهیدی‎:‎

‎«‎می‌توان احتمال داد که شغل یا حرفه‌ی تعزیه‌گردانی از همان آغاز کار و‎ ‎نخستین تعزیه‌خوانی‌ها کم و بیش معمول شده باشد.»(14)‏
‎     ‎
‎      ‎پانوشت‎ ‎ها‎:‎
‎1- ‎معین‌البکا در واقع لقبی عمومی برای کارگردانان تعزیه بوده است، معین در‎ ‎لغت به معنای (کمک‌کننده) و بکاء به معنی (گریستن) آمده است و تلفیق آن دو با‎ ‎یکدیگر کمک کننده برای گریستن تلاقی می‌کند. (م) اما از دیگر عناوین مربوط به‎ ‎کارگزاران و کارگردانان تعزیه می‌توان به صحنه‌گردان، میرعزا، مویه‌گر، فهرست‌گردان‎ ‎اوستا، میرزاو ... نام برد.(به نقل ازدکترعناصری‎)‎
‎2- ‎بیضایی، بهرام، نمایش در‎ ‎ایران، تهران، نشر  ؟، چ کاویان، چ اول/ 1344، ص 142‏‎.‎
‎3- ‎شهیدی، عنایت‌الله،‎ ‎پژوهشی در تعزیه و تعزیه‌خوانی، تهران، نشر دفتر پژوهشهای فرهنگی، چ اول/1380، ص‎ 345.‎‏
‏4- همان مأخذ پیشین، ص 348.‏
‏5- عناصری، دکتر جابر، شبیه‌خوانی کهن‎ ‎الگوی نمایش‌های ایرانی، تهران، انتشارات نمایش، چ اول/1372، ص 28‏‎.‎
‎6- ‎جنتی،‎ ‎عطایی، دکتر ابوالقاسم، بنیاد نمایش در ایران، نشر صفی علیشاه، چ دوم/ 1333، ص‎ 41‎‏
‏7- عناصری، دکتر جابر، شبیه‌خوانی، کهن الگوی نمایش‌های ایرانی، تهران،‎ ‎انتشارات نمایش، چ اول/ 1372، ص 26.‏
‏8- همان مأخذ پیشین، ص 28.‏
‏9- دهخدا،‎ ‎علی اکبر، (1258ـ1334)، لغت‌نامه، تهران، انتشارات دانشکده ادبیات و علوم انسانی،‎ ‎زیر نظر دکتر محمد معین، سازمان لغت‌نامه، سال 1337.‏
‏10- شهریاری، خسرو، کتاب‎ ‎نمایش، دفتر اول، تهران، انتشارات امیرکبیر، چ اول/1365، ص 77.‏
‏11- گلی‌زواره،‎ ‎غلامرضا، ارزیابی سوگواری‌های نمایشی، تهران، نشر سازمان تبلیغات اسلامی، چ اول‎/ 1375‎، ص 62.‏
‏12- نک به : میرشکاری، علیرضا، تعزیه در میناب، بوشهر، نشر شروع،‎ ‎چ اول/1382، ص 155.‏
‏13- نک به : عناصری، جابر، تعزیه نمایش مصیبت، (متدلوژی‎ ‎تعزیه) تهران، انتشارات، جهاد دانشگاهی، چ اول،1365، ص 103.‏
نک به : عناصری،‎ ‎جابر، شبیه‌خوانی کهن الگوی نمایش‌های ایرانی، تهران، انتشارات نمایش، چ اول/1372،‎ ‎ص 26، الی ص 29‏‎.‎
‎14- ‎تقیان، لاله، (نقل از مقاله عنایت‌الله شهیدی، تحت عنوان‎ ‎یادی از چند تعزیه فصلنامه تئاتر، شماره 17، تهران، انتشارات نمایش، چ اول‎/ 1377.‌‎گردان قدیمی، ص 68)‏