تاریخچه‌ی تعزیه‌نامه‌های نمایشی ایران

تاریخچه‌ی تعزیه‌نامه‌های نمایشی‎ ‎ایران

به قلم : علیرضا میرشکاری ـ کارشناس ارشد‎ ‎هنرهای دراماتیک
تقدیم به : دکتر احمد‎ ‎جولایی
‎ ‎

‏"از زمان شکل‌گیری اولین مراسم و آیینهای‎ ‎عزاداری برای قهرمانان‌‌کربلا تا دوره‌ی شکل‌گیری این مراسم به صورت نمایش (تعزیه‎) ‎قرنها فاصله است. در این فاصله انواع گوناگونی از تظاهرات مذهبی پدیدار گردیده است‎ . ‎از “مناقب خوانی” و “فضایل خوانی”‏‎ ‎‏(1) تا “مرثیه سرایی” و “نوحه خوانی” و‎ ‎سرانجام “روضه خوانی” و “تعزیه”. (2)‏‏

به‌طوری که از کتب‌ و تواریخ برمی‌آید،‎ ‎مراسم عزاداری شهدای دین و شبیه‌خوانی و نمایش مصائبی که بر ائمه اطهار و یاران‎ ‎فداکار آنان وارد شد از زمان حکومت سلسله‌ی دیالمه (معزالدوله 352 هجری) در ایران‎ ‎جلوه و رونقی بسزا یافته است، و ظاهراً واقعه‌ی طف و مضامین مربوط به آن موجب‎ ‎پیدایش نخستین تعزیه‌نامه‌های نمایشی می‌باشد.(3)‏

همانگونه که ذکر شد در عصر‎ ‎صفویه که تشیع مذهب رسمی ایران اعلام گردید، عزاداری شکل جدی‌تری‌به‌خود گرفت و‎ ‎شعرا به جای مداحی‌‌‌ برای افراد، در خصوص کربلا و عاشورا شعر می‌سرودند. با توجه‏‎ ‎به بررسی‌هایی که از سفرنامه‌های عصر صفوی صورت گرفته است، مشخص می‌شود در این‎ ‎دوران تعزیه‌نامه‌ها مراحل مقدماتی خود را می‌گذرانده و البته تعزیه‌خوانی به‎ ‎مثابه‌ی هنری مستقل مطرح نبوده است‎.

‎نمایش تعزیه که قدیمی‌ترین متنهای شناخته‎ ‎شده‌ی آن به حدود اواخر قرن یازدهم شمسی (17 میلادی) برمی‌گردد، رنگ و بوی ایرانی‎ ‎در تحریر این نسخه‌های تعزیه و محیط مجالس شبیه‌خوانی، از اشعار، حرکات، احساسات و‎ ‎روحیه‌ی شبیه‌خوانان و تشبیهات کلامی، لباسهای رزمی و شیوه‌ی بکار بردن جنگ افزارها‎ ‎و روش زره‌پوشی‌ها، مناظره‌ها، مکالمه‌ها، مناقشه‌ها، رجزخوانی، حمله‌خوانی‌ها، خلق‏‎ ‎و خوی شخصیت و‎…‎‏ به خوبی آشکار است.(4)‏

مصطفی اسکویی در کتاب خود درباره‌ی‎ ‎تعزیه‌نامه‌ها می‌نویسد: «بی‌گمان، تجدید حیات این نمایش کهن، پس از حمله اعراب در‎ ‎زمان‌ها و مکان‌های مختلف و با تخصیص به حالات و روایات و مصائب خاندان پیامبر و‎ ‎ائمه هدی آغاز گشته است، و با طرح وقایعی مانند: فرود آمدن جبرئیل، شهادت حضرت علی‎ (‎ع)، رحلت حضرت فاطمه (س)، زهر خورانیدن به امام حسن (ع)، وقایع کربلا و شهادت امام‎ ‎حسین(ع)، مسلمان شدن ایلچی فرنگ با دیدن سر امام حسین (ع)، ممنوعیت آب فرات، عروسی‎ ‎قاسم، زندگی امام زین العابدین (ع)، عروسی بلقیس، تعزیه‌ی سلیمان، دیر راهب و جز‎ ‎آن، گسترش یافته است.» او‌ در ادامه می‌افزاید‎:
« ‎دورنمایه‌ی آموزشی‎ ‎تعزیه‌نامه‌ها مبارزه‌ی حق علیه باطل، خیر با شر، نیکی با بدی و پیکار در راه حق و‎ ‎امید به پیروزی، اجرای فرمان (تقدیر) و اعتقاد به عدل الهی است. طرفهای مشخص به‎ ‎طوری که آمد، رویارویی، (اشقیا خوانان) و (اولیا خوانان) هستند. این برخوردها‎ ‎غالباً به طور ظاهری به نفع اشقیا، ولی در اصل به سود اولیا می‌انجامد. در تعزیه،‎ ‎افزون بر نماد “عدالت” که از اصول مذهب شیعه است، مظهر “طبیعت” و “تقدیر” نیز وجود‎ ‎دارد.»(5)‏

بهرام بیضایی در این خصوص می‌نویسد: «‌ نوشته‌اند که در‎ ‎تعزیه‌نامه‌ها آثاری از روحیه‌ی باستانی و زرتشتی ایرانیان و اعتقاد به اصل دوگانگی‎ ‎وجود دارد و ایرانیان در برابر مظهر عدالت، و نیکی که خداست مظهر دیگری به عنوان‎ ‎طبیعت و تقدیر دارند که از او شکوه می‌کنند و او را علت همه‌ی پیش آمدها و‎ ‎رویدادهای بد و ناگوار می‌دانند.»(6)‏

تعزیه‌نامه‌ها در کنار اجرای آن آغازی‎ ‎ساده داشته است و یا اصلاً با تعریف و تک خوانی تولد یافته است. از آنجا که مجری یا‎ ‎مجریان اولیه راویان و نقالان بوده‌اند، زبان تعزیه‌نامه‌ها شعرگونه و اشعارش ساده،‎ ‎کم وزن، محاوره‌ای و دورنمایه آن مرثیه سرایی زمانی مسبوق از خون سیاوش و سپس منطبق‎ ‎بر وقایع کربلا بوده است. نمایش تعزیه که قدیمی‌ترین متنهای شناخته شده آن به حدود‎ ‎اواخر قرن یازدهم شمسی (هفدهم میلادی) بر می‌گردد تا اوایل سلطنت ناصر الدین شاه‎ ‎قاجار به عنوان نمایشی ساده و عامیانه هر ساله در دهه عاشورا و در میان هیجان و‎ ‎احساسات شدید مذهبی ، همراه با اشکال دیگر عزاداری (سنگ‌زنی ،قفل‌زنی ،زنجیرزنی‎ ‎،سینه‌زنی‌ و‏‎…‎‏ ) برگزار می‌شد؛ در سال‌های سلطنت ناصر الدین شاه (1264 – 1313‏‎ ‎ه.ق/ 1848 – 1896 م ) از رشد کمی وکیفی بسیار برخودار گردید،چنانکه گروهای بسیاری‎ ‎در ایران، به گونه‌ای پایدار به شبیه‌خوانی پرداختند‎.

‎کثرت تکایا، حسینیه‌ها،‎ ‎کاروانسراها، مساجد و اماکن مستعد بی سقف در سراسر کشور، که همزمان با  ماه محرم آن‎ ‎به نمایش تعزیه می‌پرداختند، نشانگر آن است که "بیاض" هایی نامحدود از موضوع‌هایی‎ ‎محدود، که شمارشان تا دوره قاجار نمی‌توانسته است زیاد باشد، با تفاوتهای کمی و‎ ‎کیفی وجود داشته است.(7)‏

‏"تعزیه‌نامه‌ها به شعر بوده‌است و شعر تعزیه‎ “‎عامیانه” بوده امّا از آثار اهل شعر نبوده است بلکه از رشحات اهل نمایش بوده،‎ ‎البته اینکه تعزیه نامه‌ها به زبان مردم بوده است از طرفی حسن آنهاست چرا که این‎ ‎اشعار شعر نمایش است نه‎ ‎نمایش شعر، اما از طرفی از عیوبش نیز است زیرا که ادبیات‎ ‎نمایشی تعزیه هرگز از طرف حاشیه پردازان ادبیات به رسمیت شناخته نشد. به‌هرحال‎ ‎زمینه شعری تعزیه را رسم مرثیه سرائی ـ که حداقل از عهد صفویه رونق گرفت ـ ایجاد‎ ‎می‌کرد و منابع داستانیش را  اساطیر و حماسه‌های مذهبی که از طریق انواع نقالی‎ ‎مذهبی به او رسیده  بود. امروزه ما به طور  قطعی می‌دانیم که در اواسط قرن دوازدهم‎ ‎نگارش تعزیه باب بوده است، زیرا در اوایل قرن سیزده (1217 ش) "خوچکو" یک مجموعه‌ی‎ ‎سی و سه‌تایی تعزیه‌نامه را بدست آورده‌است و همچنین می‌دانیم که در سراسر قرن‎ ‎سیزدهم تعزیه‌نویسی مراحل خود را می‌گذرانده و از اوایل قرن حاضر یعنی قرن چهاردهم‎ ‎تقریباً دیگر نه تنها چیز تازه‌ای به آن افزوده نشد، بلکه به‌سرعت متوقف و متروک‎ ‎شد."(8‏‎)

‎کنت دو گوبینو و الکساندر خوچکو (10) نخستین کسانی هستند که‎ ‎تعزیه‌نامه‌های‌ما را با میزان تئاترنویسی سنجیده و به عنوان ادبیات دراماتیک ایران‎ ‎به اروپا معرفی کرده‌اند‎.

‎شمار نسخ تعزیه زیاد بوده است و تا کنون حدود دو هزار‎ ‎نسخه‌ی آن شناخته شده است، لیکن با این تذکر، که موضوع های آنها بسیار کمتر می‎ ‎باشد. دیپلمات‌ها، سیاحان و مورخان اروپایی از سده‌ی شانزدهم (عهد صفوی) با نمایش‎ ‎تعزیه آشنا شدند و با نگارش و تألیف کتب و رسالاتی که اهم آنها به شرح زیر است‎ ‎اعلام داشتند که "تعزیه به مدت پانصد سال باشکوه ترین تراژدی جهان بوده‏‎ ‎است‎".‎

1 – ژان باتیست تاورنیه: سفرنامه ی تاورینه‎.
2 – ‎ویلیام‎ ‎فرانکلین: مشاهدات سفر بنگال به ایران در خلال سالهای1787-1786 (لندن 1790م‎)
3 – ‎الکساندر خوچکو: مجموعه‌ی جنگ شهادت، شامل سی و سه تعزیه نامه که در سال(1852م‎) ‎جمع‌آوری شده است و به عنوان مجموعه خوچکو در کتابخانه ملی پاریس است‎.
4 – ‎دروویل: سفرنامه‌ی دروویل، سن پطرز بورگ، (1819م‎).
5 – ‎ایلیا نیکلا یوچ برزین‎: ‎سفر به نواحی ایران ، کازان (1852م‎).
6 – ‎کُنت گوبینو: ادیان و عقاید فلسفی در‎ ‎آسیای مرکزی، پاریس،(1865م‎).
7 – ‎کلنل سرلوئیس پلی: تعزیه‌ی حسن و حسین (ع‎)‎،‎ ‎لندن،(1879م‎).
8 – ‎ساموئل گرین ویلر بنجامین: ایران و ایرانیان،‎ ‎لندن(1886م‎).
9- ‎یوگنی ادوارد ویچ برتلس: تئاتر ایرانی، مسکو،(1924م‎).
10 - ‎آگافانگل کریمسکی: تئاتر ایرانی، کیف، 1926م‎.
11 - ‎ویلهلم لیتن: نمایش در ایران،‎ ‎برلن، 1929م‎.
‎‏12 - انریکو چروللی: مجموعه چروللی در واتیکان مشتمل بر 1055 مجلس‎ ‎تعزیه است(1955  ‏– 1950م‎)
13 - ‎پیتر چلکوفسکی: تعزیه، هنر بومی پیشرو در ایران‎ ‎که در سال 1367 توسط داوود حاتمی‏ ترجمه شده است. اهمیت این کتاب بیشتر در گردآوری‎ ‎اطلاعات و معرفی آثار و نظریات صاحب نظران خارجی و ایرانی است. ایشان که استاد‎ ‎دانشگاه  نیویورک در آمریکا می باشند خود محققی لهستانی الاصل و به تازگی پژوهشی در‎ ‎خصوص «تعزیه در گرانیداد» را به پایان برده است‎.
"‎نمایش تعزیه تا کمی قبل از سه‎ ‎دهه‌ی پیش همچنان در فراموشی بود و اگر چه عبدالله مستوفی،(11) دوستعلی خان معیر‎ ‎الممالک (12) و روح الله خالقی(13) از آن سخن گفته بودند، اما در واقع با انتشار‎ ‎کتاب “نمایش در ایران” بهرام بیضایی بود که به عنوان نمایشی ارزشمند دوباره مطرح شد‎ ‎و پاره‌ای از نظرها را به خود فرا خواند."(14)‏
‎ ‎
نمایه ی برداشت نامه ها‎:‎

‎1- ‎از سده‌ی پنجم و ششم اسلامی کسانی به‎ ‎نام "مناقب خوان" به روایت داستانهای تاریخی برای عامه می پرداختند و چون از شیعیان‎ ‎بودند، امامان و اهل بیت را مدح می کردند و ازجنگها و دلاوریها وعدالت‌خواهی‌ها و‎ ‎بشر دوستی ها و همچنین ستمهایی که بر آنها رفته سخن می‌گفتند. منا قب خوانان اشعار‎ ‎را از شاعران شیعه مذهب که یکی از مشاهیر آنان در قرن ششم قوامی رازی است، انتخاب‎ ‎می کردند ‏‎…‎‏ اهل سنت هم در برابر شیعیان بیکار ننشسته و آنان هم دسته یی دیگر را‎ ‎به نام‹‹  فضائل خوان ›› یا ‏‏‹‹ فضائلی ›› تربیت کرده بودند . فضائل خوانان هم‎ ‎در بازارها فضائل ابوبکر و عمر و دشنامهای رافضیان و ذکر اصول جبر و تشبیه و امثال‎ ‎آنها را به شعر می خواندند و در این کار از شیعه پیروی می‌کردند ، در واقع می‎ ‎خواستند اثر تبلیغات آنان را بدین نحو ضعیف سازند‎ .
2- ‎خاکی، دکتر رضا ؛ تعزیه‎ ‎وتعزیه‌نامه‌ها ؛ ایران نامه، مجله تحقیقاتی ایرانی؛ سال نهم؛ شماره‌ی 2؛ بهار‎ 1370
3- ‎جنتی عطایی، ابوالقاسم ؛ بنیاد نمایش در ایران ؛ تهران چاپ دوم‎ ‎؛انتشارات صفی علیشاه؛ 1333‏
4- عناصری، جابر؛ شبیه‌خوانی گنجینه‌ی نمایشهای‎ ‎آیینی ـ مذهبی، تهران؛ انتشارات نمایش چاپ اول؛سال 1372‏
5- اسکویی، مصطفی؛ سیری‎ ‎در تاریخ تئاتر ایران؛ تهران؛ نشر آناهیتا اسکویی؛ بهار 78 ؛ ص 55‏
6- بیضایی،‎ ‎بهرام؛ نمایش در ایران؛ تهران انتشارات ؟؛ چاپ کاویان ؛ مهرماه 1344؛ ص 135‏
7- خاکی ، رضا ؛تعزیه وتعزیه‌نامه‌ها ؛ ایران نامه؛مجله تحقیقات ایرانی؛ سال9 ؛شماره2‏‎ ‎؛بهار1370 ،ص256‏
8- اسکویی، مصطفی ؛ همان مأخذ؛ ص 56‏
9- بیضایی، بهرام ؛ همان‎ ‎مآخذ؛ ص 133‏‎ 
‎‏10- خودتسکو یا شودزکود نیز خوانده می‌شود ‏chodzkod    ‎‏‎ ‎‏Alexander
‎‏11- مستوفی، عبدالله ؛ شرح زندگانی من؛ تهران- کراچی؛ انتشارات ؟؛‎ ‎جلد اول؛ سال  1324 .‏‏
‏12- دوستعلی خان معیر الممالک؛ یادداشتهایی از زندگانی‎ ‎خصوصی ناصرالدین شاه، تهران 1327‏
‏13-   خالقی، روح الله ؛ سرگذشت موسیقی‎ ‎ایران؛ چاپ اول؛ تهران؛ 1333‏
‏14- خاکی، رضا ؛ همان مآخذ پیشین؛ص‎ 261‎‏
‎ ‎