بررسی جامعه شناختی سینما در کاهش اعتیاد

 بنام خدا
   
     ‏«سینما و کاهش اعتیاد»

محقق : حمید مؤذنی

بررسی جامعه شناختی سینما در کاهش اعتیاد

 

تاریخ بشری، تاریخ مبارزه و کنجکاوی انسان است، جهت نیل به کمال، اخلاق و درک حقیقت.

در طول این مسیر انسان با مسایل مختلفی درگیر بوده است و شاد زیستن یکی از موارد است. ادیان سهم بسیاری در پایدار نگه داشتن اخلاق و کنترل شادی در طول اعصار داشته اند و بر افعال آدمی اثرگذاری بسیار نموده اند.‏

    اندیشمندان و فلاسفه نیز از دیگر سو در این خصوص نظرهای علمی و فلسفی ابراز داشته:

    از نظر افلاطون افعال آدمی بر سه بخش تقسیم بندی می گیرد: اول افعالی که صرفا به انگیزه ی لذت انجام می گیرد. دوم افعالی که ضمن لذت بخش بودن نتایج مفیدی هم به بار می آورند مانند ورزش و سیاحت و سوم افعالی که نامطلوبند و آزار دهنده یا صرفا نتایج مثبتی به بار می آورند مثل خوردن داروی تلخ.

    از قرن هیجدهم تا کنون تئوریهای اخلاقی زیادی عرضه شده است بعضی از آنها مانند سوداگرایی (‏utiliatarianisnr‏ )، شکل پسندیده تر «شادخواری» (‏Hedonism‏ ) بوده و بعضی دیگر سیستم های «ضدشاد خواری» (‏AntiHedonisnr‏ ) بودند، مانند نظریه های "کانت"، "مارکس"، "شواتیزر" ‏

    عصر حاضر نیز روی هم رفته بعد از جنگ جهانی اول بر فرضیه شاد خواری رادیکال برگشته است. این فرضیه شادخواری جدای محسنات منجر به کجرویها و ناهنجاری هایی از قبیل اعتیاد نیز گشته است. ما اجتماعی از مردمان ناشاد هستیم. تنها، نگران، افسرده، ویرانگر، وابسته مردمی که سعی شدید در اغتنام وقت داریم و چون بدست آوردیم از کشتن خوشحالیم.

    این اجتماع ناشاد افراد متفاوت از لحاظ شخصیتی را به تصمیمات مختلف جهت شاد کردن وا می داردو این شاد خواری رادیکال به رغم اریک فروم چنان رقم می زند که « خاصیت ذاتی مصرف گرایی خوردن » تمام جهان است. مصرف کننده مانند کودک شیر خواری است که همواره برای شیشه شیر گریه و فغان می کند. این حرص در معتادین به الکل و مواد مخدر بخوبی دیده می شود. ما به ظاهر این اعتیاد را منع می کنیم  زیرا در تعهدات اجتماعی معتاد کمتری نیست آزاد می دانیم چون بر وظایف اجتماعی اثری ندارد و فقط در طول عمر معتاد موثر است.

    این دو گانگی برخورد نسبت به اعتیاد از دیدگاه سئد گرایی بنتامی بر می خیزد که افراد را آماده  جهت اعتیاد های بزرگتر و وخیم ترمی کند واین موضوع رادر نظر بگیریم با نظر به ویژگی خاصی که اکنون در کشور ما حاکم است یعنی  کشور ما اکنون درگیر پدیده جوانی است. 

    بر اساس نظریه جمعیت شناسان هرگاه نسبت جمعیت(14-0 )سال بیش از 40 درصد کل افرادآن جامعه باشد پدیده جوانی جمعیت رخ داده است. ملاکهای دیگری وجود دارد از جمله آنها میانگین سنی و میانه سنی جمعیت است.  جوامع جمعیت ابتدا مهارمشکلات خود را بر کاهش زاد و ولد متمرکز می کنند تا بدین وسیله در دراز مدت از این معضل رهایی پیدا کنند اما به هر حال خیل حضور عظیم جوانان که در جامعه حضور دارند و نیز دور داشت به مسائل و مشکلات آنان بی توجه بود. جوانی سن ویژه ای و شرایط ویژه ای را می طلبد که مهمترین آن احترام به شخصیت جوان و ایجاد حس امنیت برای اوست که یکی از مسائل مهم در بهداشت روانی، احساس خود ارزشمند عزت نفس و احترام به خود است که می بایست یه جوان آن را درون خود احساس کند، فردی که خود را با ارزش و مفید می داند دارای اعتماد به نفس خوبی است و نسبت به توانـائیهای فرد اطمینان دارد.  با اراده و پشتکار اهداف خویـش را دنبـال می کند.  نسبت به زندگی و اطرافیانش خوش بین است و احساس می کتد می تواند برای جامعه و اطرافیان خویش مفید است. برای درک این مهم ابتدا می باست پدرو مادر و یاخانواده که نهادی مهم در شکل گیری بهداشت روانی شخصیت کودکان دارد به ایجاد محیط آرام و آموزش صحیح و آگاهی بخشی وسپس پیش کسوتان که « با ارزش ترین دارایی  هنر را دارند» که هم مادر و پدر بزرگها می توانند منتقل کنند، تجربه می باشد زندگی سراسر درس است.

    خردمند بجای اشتباه کردن از تجارت دیگران می آموزد و اگر جوان را خردمند رشد داده باشیم دیگر احتیاجی به بیشتر پاره کردن لباس ندارد (اشاره به ضرب المثل فارسی چند لباس از تو بیشتر پاره کرده ام) و سپس گروه همسالان و جامعه و همچنین "سینما" ، روزنامه ها و مجلات و سایر وسائل ارتباط جمعی با گسترش اندیشه های نو در واقع وجدان اجتماعی افراد را بیدار می کنند و با آشنا ساختن آنان به اهمیت اجرای برنامه های مهم درزمینه های اجتماعی، توجه سریع و وسیع همگان را به لزوم تحولات سیاسی و سازنده از جمله مبارزه با  بی سوادی، گسترش رفاه عمومی، مبارزه با ناهنجاری ها طلب می کنند.

    در مقاله پیش رو مبحث اثر گذاری هنر هفتم بر افراد جایگزینی احساس فیلم دیدن به جای اعتیاد با بحث درخصوص  الف: کاهش اعتیاد  ب: سینما  ج: سینما و کاهش اعتیاد مورد برسی قرار می گیرد.

‏     اعتیاد

    کلمه "اعتیاد" در فرهنگ لغت عمید به معنای عادت کردن و گرفتن تعریف گشته است ولی جایگاه کلمه اعتیاد در ذهن افراد جامعه هم اکنون مترادف است با یکی از ناهنجاری های مهم فردی و اجتماعی، جرم، بزهکاری و کجروی. در عصر حاضر اعتیاد به مواد افیونی چنان قدرت ویراگر عظیمی پیدا نموده است که تمامی انسانها در یک یورش عقلانی قصد رهایی از آن و یا نابودی اش را بسیج گشته اند اما این عادت و خو گرفتن وهمه تر از آن پیروی نکردن تمامی رفتارهای انسان از عقل از آن با اهمیت تر و بازار اقتصاد سودآور آن به افزایش این کجروی دامن زده است. کجروی را می توان با همنوایی با هنجار یا مجموعه معینی تعریف کرد که توسط تعداد قابل ملاحظه ای از مردم در اجتماع یا جامعه های پذیرفته شده رفتار سرپیچی می کنیم.‏

    اعتیاد و مصرف مواد مخدر گستردگی بیشتری دارد. در برخورد با این کجروی کشورهای مختلف سیاستهای متفاوتی را برگزیدند در برخی از کشورها حکم اعدام، دربرخی از کشورها حبس و بالاخره اینکه نسبت به افراد درگیر این کجروی دیدگاهی جرم اندیش و بزهکارانه بود. البته در برخی کشورها مصرف این مواد قانونی تلقی  می شد و فروشگاهایی با شرایط خاص نسبت به فروش این مواد اقدام نمودند که این نتایج حاصله تخفیف این کجروی را نشان داد. در سال 1961 میلادی سازمان بهداشت جهانی به این نتیجه رسید که اصطلاح اعتیاد (‏addicton‏ ) دیگر اصطلاحی علمی نیست و با وسیله دارویی (‏dependence‏ ) ‏Dug‏ را به جای آن توصیه نمود. مفهوم وابستگی مواد در ضمن چند دهه معنای رسمی بسیار و معنای معمولی فراوان داشته است، اساساً در روابط با تعریف وابستگی از دو نوع مفهوم استمداد شده است. وابستگی رفتاری «وابستگی جسمی» وابستگی رفتاری بر فعالیت های مواد جویی و قرائن مربوط به الگوی مصرف بیمار گونه تأیید کرده است و" وابستگی جسمی بر اثر ( فیزئولوژیکی) دوره های متعددمصرف مواد تأکیید نموده است.

    کلمه اعتیاد (‏eddicton‏ ) و واژه مربوط به آن، معتاد (‏addict‏ ) تا حدودی با وابستگی ارتباط دارد. همچنین بر اساس تحقیقات پژوهشگران به اثبات رسیده است که بزهکاری ریشه در اعتیاد دارد و بسیاری از تحقیقات در این خصوص مشخص نمودندکه انواع جرائم معتادین به دو نوع تقسیم می شوند. یکی مربوط به مواد مخدر و دیگری جرایم جانبی.

    «شیفر و همکاران در بالتیمور1948 میلادی تحقیقاتی روی 354 معتاد انجام دادند که بر اساس آن معتادین در 8 طبقه جرایم جانبی، خرید و فروش مواد مخدر، سرقت، قمار، جعل، حرفه ای و اخلال در نظم عمومی به صورت حرفه ای به بزه مشغول هستند.»  

‏
    همچنین مواد مخدر جدای از مسئله بزهکاری مرگ ومیر و بیماریها رابطه انتقال ویروس نقص ایمنی انسان (‏HIV‏ ) و مصرف وریدی مواد افیونی همچنین بیماری ایدز به عنوان یک منبع نگرانی در بهداشت ملی شناخته  می شود.‏

‏    « از برخی الگوهای رفتار ثابت به نظر می رسد در معتادین جوان وجود دارد این الگوهای رفتاری سندرم رفتار هروئینی (‏heroin hehavior‏ ) نامیده شده است. افسردگی زمینه ای، غالباً از نوع تهیجی و همراه بااضطرابی، رفتار تکانشی یا گرایش منفعل- مهاجم، ترس از شکست استفاده از هروئین به عنوان ضد اضطراب برای پوشانیدن احساس پائین بودن احترام به نفس، درماندگی پرخاشگری، استراتژی هاوآگاهی عمیق از رابطه احساس ناتوانی رفتاری که موقتاً با مصرف دارو به کنترل زندگی تبدیل می گردد. » و در مقالات روانکاوی رفتار معتاد به مواد مخدر بر حسب تثبیت لیبدویی، با پسرفت به سطوح 1 پیش تناسلی، دهانی یا حتی سطوح ابتدایی تر رشد روانی جسمی توصیف شده است.  
      ‏
‏     ‏
‎      سینما

    در سال 1895 در گراند کافه پاریس اتفاقی افتاد که تجربه جدیدبشری بود آنروز حضار درآن کافه فرانسوی برای اولین بار تصویر حرکت آدمی را دیدند و این سرآغاز زندگی جدیدی بود که برادران اومی یرلویی و آگوست بنا نهادند. این برادران که کارخانه ساخت شیشه عدسی دوربین عکاسی را داشتند و در زمان تعطیلی کارخانه از کارگردانی کهبیرون می آمدند فیلمبرداری کردند و تصویر آنرا در گراندکافه بر روی پرده نقره ای نشان دادند و از آن زمان تا کنون انسانها با حرص و ولع از این اختراع استقبال نمودند و در سال 1911 که بر این اختراع «ایجاد نظریه ونقد سینما » ایجاد نخستین کانون فیلم و بازشناسی حق کارگردانی به عنوان مولف حقیقی فیلم توسط «ریچیتو کانرو» نامگزاری گردید. هنر هفتم پس از معماری، مجسمه سازی، تئاتر، نقاشی، موسیقی و رقص پدیدآمد. ‏

‏    5 سال پس از اختراع این هنر در سال 1279 هجری شمسی نیز توسط مظفرالدین شاه قاجار،سینما وارد ایران گردید. 

    «سینما» یکی ازمحبوبترین و پرطرفدارترین شکلهای هنر است. حرکت جادویی تصاویرمتحرک بر پرده سینما تماشاگر را به دنیای دیگری می برد. دنیای که علیرغم تفاوتش با جهان واقعی کاملاً قابل پذیرش است. سفر در زمان و مکان، شریک شدن در تجربه های جدید و حتی جایگزین کردن آنها به جای تجربیات شخصی از امکاناتی است که سینما در اختیار ما می گذارد.

    اکنون سینما وارد قرن دوم زندگی خود شده است و در دنیای امروز اثرات مهم اجتماعی، روانشناسی، بزهکاری و نیکوکاری بر افراد یک جامعه می گذارد و در برخی دادگاهای آمریکا قاتلینی را که بر اساس الهام از یک فیلم دست به بزه زده اند محاکمه می کنند ویالنی ریفنشتال فیلمی در تجلیل و تقدیس نازیسم برای هیلتر می سازد، یا در قضیه « مونیکالوینسکی»و «کلینتون »چندین فیلم در تجلیل یا انتقاد آن مثل »دم سگ رابجنبا» یا  «رنگهای اصلی» ساخته می شود.‏

    یا در روند انقلابات کمک می کند مثل آتش زدن سینما رکس آبادان هنگام نمایش گوزنها و یا پس از فیلمهایی با خصوصیات انسانی و کمال اخلاقی سینما با عصر جادویی خود تماشاگر را مغلوب و با تحریک همذات پنداری او به توقیت یا تضعیف احساساتی دراو کمک می کند.

     ‏‏‏ سینما و اعتیاد ‏

‏              « هنر در بزرگترین بخش عمر خویش تا امروز نوعی کارمزد مذهبی و سیاسی داشته است محض یادآوری کافی است به مورد بدیهی اهرام و معابد و نیز تراژدی یونانی، سقف نمازخانه سیگیتین با اپرای وتنگر اشاره کنیم.» ‏

    درمدل کوچکتر آن سینما که هنر هفتم می باشد نیز کارکرد مذهبی، سیاسی،اجتماعی فراوانی داردو می توان گفت در کلیه زمینه ها چه مثبت چه منفی نقش ایفا می کند و می توان اذغان داشت« سینما تصویر واقعیت است »

    و تمامی واقعیت های زندگی در هنر هفتم را با چشم می توان نگریست.‏

    در خصوص ویژگیهای برخی الگوهای رفتار ثابت در معتادین از افسردگی زمینه ای غالباً از نوع تهییجی و همراه با علائم اضطرابی، رفتار تکانشی یا گرایش منفعل، مهاجم، ترس از شکست، ضد افراط، درماندگی، پرخاشگری، احساس خوش واحساس ناتوانی رفتاری نامبرده شده است.

    سینما با تصاویر واقعیت و با آمیختگی ویژه ای که به کمک واقعیت و پندار می آورد عالمی از توهم، از بولعجبی، از چشم دامنه دار گسترده و از دروغ های اعلام شده می آفریند.

    وتماشاگر با هر خصوصیت فردی و در هر حالت روانی که باشد با همذات پنداری که در سالن سینما نسبت به قهرمانان فیلم به دست می دهد ارضا شده از سالن بیرون می آید. 

    روانکاوان به نتیجه رسیده اند که رفتار معتاد به مواد مخدر بر حسب تثبیت لیبیدویی با پسرفت به سطوح پیش تباسلی، دهانی، یا حتی سطوح ابتدایی رشد روانی جنسی توصیف شده است و بیش از همه روی حالت دهانی تأکید شده است.

    اما جدای از این بحث که شخصیت خالق و تماشاگر بر اثر خواسته های لیبیدویی است آیا سینما کارکرد دیگری نیز دارد؟

    کارکرد دیگر فیلم نقش ستارگان فیلم هاست که اسطوره تماشاگران و سینما روها می شوند. لحن گویش آنها، مد لباس، مد مو، سیگاری بودن یا نبودن را همه می بینیم که پس از اکران فیلم در جامعه سرایت می کند.

    اینها قدرت عظیمی است که سینما در جامعه دارد. اما تاًثیر نمایش سینمایی فقط به تقلید مردم از ستره های سینما و خشنودی حاصل از تماشای تصویر آنان ختم نمی شود. در اینجا تمامی منابع عاطفی تماشاگر و نیروی برخاسته از این منابع است که به میدان می آید و به شدت تاًثیر می گذارد..... تماشاچی اگر بی حرکت در تاریکی نشسته است اما در وضعی منفعل نظاره گر نیست، برعکس وی از راه شبه رابطه آینه سانی که میان او پرده سینما وجود دارد بی آنکه در صحنه باشد به وسط آ ن افکنده می شود و خود را در قلب قصه و عمل رویدادها می بیند. تماشاچی می خواهد ببیند، بداند، با جدیت تمام در وقایع و اعمال مشارکت بجوید و تمامی عواطف و هیجان های مربوط به آن را احساس کند بی آنکه از خطرها و زیان های آنچه بر پرده می گذارد نصیبی داشته باشد. 

    در فیلم پدر خوانده محصول 1972 به کارگردانی فرانسیس فورد کاپولا تماشاگر درگیر دو ضد قهرمان هستند. شخصیت های مافیایی فیلم درگیر زد و بند و قاچاق و قتل هستند اما عنصری که بین این بد من ها ما را انتخاب بین بد و بدتر و انتخاب بد می کند شخصیت پدر خوانده با بازی مارلون براندو است که در اعمال خلاف خود به قاچاق مواد مخدر و ورود آن دخالت نمی کند. این نوع نگاه کارگردان و فیلمنامه نویس تا حدودی بعد اخلاقی تری به براندو می دهد و تماشاگر او را پسندیده و تا آخر هم با او همزاد پنداری می کند. یا در فیلم سینمایی گوزن ها محصول سال 1354 به کارگردانی مسعود کیمیایی و با بازی بهروز وثوقی و فرامرز قریبیان ما با دو شخصیت روبه رو می شویم  شخصیت قدرت با بازی وثوقی که در گذشته شخصیت پرتوان و قدرتمندی داشته اما دام مواد مخدر او را به ضعف و زبونی بسیاری کشانده و تنها راه رهایی قیام بر علیه این افیونی است که در آخر شخصیت فیلم نیز با همین اقدام شخصیت  از هم گسیخته و ترحم انگیز خود را تغیر داده و موجبات قدرتمندی خود و خوشنودی تماشاگر را فراهم می آورد . 

    این یک کارکرد سینما در نشان دادن تصویر منفی از مواد مخدر است در این فیلم ها  فیلم ساز به عنوان فرستنده پیام ساختن فیلمی را انجام می دهد که علاوه بر سرگرم کردن مردم آنها را به تفکر می اندازد و چیزهای جدیدی را به آنها می آموزد. از این رو سینما به منزله یک وسیله فرهنگی آموزشی نقش مهمی را به خصوص در کشورهای در حال توسعه ایفا می کند.‏

    همچنین سینما به لحاظ برخی خصوصیات عمده و اساسی خود همچون عمومیت استفاده از تمامی اقشار جامعه اعم از بی سواد و با سواد و تاثیر گذاری شگرف و عظیمی که پرده عظیم آن بر افراد و رفتار آنها می گذارد نسبت به سایر وسایل ارتباط جمعی از اهمیت بیشتری برخوردار است خیل فیلم های تولیدی در جهان و استقبال شدید از هند سینما که رتبه اول را در جهان دارد این مهم را اثبات می کند.فروش یک میلیاردو هشتصدو پنج میلیون دلاری فیلم تایتانیک خود سندی گویا است علاوه برآن در آمریکا سالانه چندین میلیارد دلار سود خالص سینما را پس از صنعت اسلحه سازی به سود آورترین صنعت تبدیل کرده است. و در کشور هند نیز روزی 5/2 فیلم سینمایی تولید می گردد و این روند تولید با نرخ صعودی درحال افزایش است در ایران نیز هم اکنون میانگین تولید 60 فیلم در سال وجود دارد. اما نکته این است که تصاویر فیلم می توانند ما را دربر گیرند و از لحاظ روانی بر ما مسلط شوند اما ما باز هم موجودی جدا از فیلم هستیم این موضوع مهم بر می گردد بر ساختار جامعه چرا که تماشاگر زمانی در حدود دو یا سه ساعت را با فیلم گذرانده و فیلم نیز بواسطه خصوصیات مادیاتی که در جایگاه بلندتری قرار دارد و تصاویر نیز درشت هستند تأثیرگذار بوده و کل زاویه چشم انسان را نیز پر کرده. اما اگر محیط بیرون از حد نرمال یا بهداشت روانی مناسبی برخوردار نباشد تأثیر مثبت فیلم به زودی کمرنگ و کمرنگ تر می شود.‏

    افرادی که در جامعه واقعی راه گریزی ندارند برخی اعتیاد را انتخاب و برخی سینما و خیلی چیزهای دیگر اما سینما برای کسی که گریزنده است فضای طبع سنگین و بسته و واقعی جامعه است تسکینی عقلانی تر است تا اعتیاد که یک کجروی خطرناک است. » تاریکی سالن، حالت نسبی آرامش نسبی و روحی، این حقیقت را می تواند امید و تماشا کرد بی آنکه کسی تماشایشان کند این وضع که گویی که حضوری ندارد اما در عین شاهد دنیای دیگری هستیم خلاصه این آمیزه ای از حالت بی حرکتی جسمانی و جنب و جوش روانی و ذهنی سبب می شود که بازتاب ساده جهان ادراک بازتاب در نوعی شبه رابطه یا آینده باشد تقریباً در حکم یک وهم چیزی بینابین بیداری و به خواب فرو رفتگی توام با هوشیاری است. چرا که قدرت تصویر سینما بر ما عظیم است تصویر در حکم پیوند جادویی- تقلیدی ما با جهان و وسیله ای است که ما برای شناختن جهان داریم.

    برای رفع معضل خطرناک اعتیاد باید بر تمامی زمینه ها بصورت ریشه ای و عمیق کارکرد و با بالا بردن تعداد سالن های سینما، تولید فیلم و سرمایه گذاری در ساخت فیلم هایی تاثیر گذار انسان خسته امروز را از انحراف به اعتیاد و کجروی های دیگر به غریزه زندگی و دوست داشتن این جهان و افراد سوق داد. پاس بداریم سینما که خود می تواند الگویی باشد برای فرار از ناهنجاری ها.‏

     منابع:
- فروم،‏ اریک، داشتن یا بودن، ترجمه اکبر تبریزی، تهران، انتشارات مروارید، چاپ سوم 1368، ص 10‏
- پیشین صفحه 11
- همان، ص 39
- حجه الاسلام سیدرضا حسینی، روزنامه همشهری شماره 2335، سه شنبه 18/11/79 ، ص 20
- نریمانی، اشرف،روزنامه همشهری شماره 1‏759، شنبه 14/1/78، ص 12 ‏
- رونالدی، کی (مجله روانشاسی) ترجمه الهام مودب، روزنامه همشهری شماره 2157، سه شنبه 19/4/79،  ص 12
- حجه الاسلام سیدرضا حسینی، روزنامه همشهری شماره 2335، سه شنبه 18/11/79، ص 20
- گیدنز، آنتونی، جامعه شناسی، ترجمه دکتر منوچهر صبوری، تهران، نشرنی، چاپ چهارم 1377، ص 121 و 130‏
- کاپلان، خلاصه روانپزشکی جلد دو، ترجمه دکتر نصرت الله پورافکاری، تهران، انتشارات شهر آشوب، چاپ اول 1375، ص 12
- غفاری، مریم، روزنامه همشهری شماره 2342، مورخ 27/11/79، ص 12‏
- کاپلان، خلاصه روانپزشکی جلد دو، ترجمه دکتر نصرت الله پورافکاری، تهران، انتشارات شهر آشوب، چاپ اول 1375، ص 8‏
- پیشین ص 99
- پیشین ص 100
- اسحاق پور، یوسف، سینما، ترجمه باقر پرهام، تهران، انتشارات فرزان چاپ اول 1375
- گرگانی، گیتا، تاریخ سینما، تهران، نشر چشمه، چاپ اول 1376، ص 15
- اسحاق پور، یوسف، سینما، ترجمه باقر پرهام، تهران، انتشارات فرزان چاپ اول 1375، ص 2 ‏
- پیشین ص 4
- پیشین ص 5
- استور، آنتونی، فروید، تهران، انتشارات طرح نو چاپ اول ص 111
- پیشین ص 112
- اسحاق پور، سینما، ترجمه باقر پرهام، تهران، انتشارات فرزان چاپ اول 1375، ص 8
- موسایی، میثم، اقتصاد فرهنگ، تهران، انتشارات آن، چاپ اول 1379‏
- پیشین ص 149
- پیشین ص 141
- موناکو، جیمز، چگونگی درک فیلم، حمید احمد لاری، تهران، انتشارات بنیاد فارابی چاپ اول 1378، ص 64
- اسحاق پور، یوسف، سینما، ترجمه باقر پرهام، تهران، انتشارات فرزان چاپ اول 1375، ص 94‏
- پیشین ص 83
- پیشین ص 3‏  ‏

 

 

 

 

 

 

 

محقق : حمید مؤذنی