ایران در دوره ی افشاریه

ایران در دوره ی افشاریه

 

 

نوشته ی : دکتر ویلم فلور

ترجمه ی : حسن زنگنه

اشغال ایران توسط افغان ها حاکی از ماهیت دگرگون شده ی روابط بین هلندی ها و دولت ایران بود. نخست این که هلندی ها از سال 1721 به منظور حفظ کارکنان و عملیات تجاری شان می بایست پادگانی به طور دائم در بندر عباس تاسیس کنند. دوم این که توافق بین طرفین راجع به معافیت از پرداخت عوارض گمرکی در قبال خرید ابریشم،‌ دگرگون شده بود. اساس رسمی روابط تجاری هلند با ایران هنوز بر مبنای تجارت بدون پرداخت مالیات، در قبال خرید ابریشم و و اهدای هدایا سالانه به دربار استوار بود. با وجود این،‌ بعد از سال 1730 ابریشم خریداری نگردید (یا توسط دربار عرضه شد) و هدایای سالانه به دربار فرستاده نشد.‏

در نتیجه هلندی ها هنوز از معافیت گمرکی استفاده می کردند اما در قبال آن ابریشم از ایران خریداری نمی کردند. دربار ایران بدون این که صریح و روشن این موضوع را تبیین کند خود را مجاز می دانست که از هلندی ها انجام خدماتی را مطالبه کند. ایرانی ها پیش از این زمان که «طهماسب قلی خان» (نادر شاه بعدی)، امیر لشکر شاه طهماسب دوم، در سال 1730 از هلندی ها خواست تا برای جلوگیری از فرار رهبران افغانی،‌ در آب های ساحلی به گشت زنی بپردازند،‌ این گونه مطالبات را آغاز کرده بودند. او هنگامی که شورش «شیخ احمد مدنی» در لارستان در سال 1733 را هم سرکوب می کرد، خدمات مشابه ای را از هلندی ها درخواست کرد.

درخواست از هلندی ها برای انتقال رایگان سفیران ایران و اموالشان به ‏‎ Thata‎‏ موضوعی منظم و مستمر شده بود. موقعی که نادرشاه (1747- 1736) در سال 1737 تهاجم به عمان را آغاز کرد مطالبه این خدمات عملاً برای هلندی ها ناخوشایند و پُر هزینه بود. امرای ارتش نادرشاه مستمر از هلندی ها می خواستند تا اقلام تدارکاتی مورد نیاز سربازان را انتقال دهند و و سایل و تجهیزات ناوگان جدیدالتأسیس را تأمین نمایند. راجع به موضوع اخیر،‌ هلندی ها از فروش شناور به نادرشاه خودداری کردند. با وجود این،‌ آن ها تعدادی استادکار به طور موقت برای کارگاه کشتی سازی نادرشاه در بوشهر تأمین نمودند.

در سال 1741 که نیمی از ناوگان نادر دست به شورش زدند ایرانی ها از هلندی ها مصرانه خواستند تا برای شرکت در عملیات دریایی تأدیبی، علیه اعراب هواله، شناور در اختیارشان گذارند. هلندی ها با اکراه به این خواسته گردن نهادند و تعداد دو فروند شناور در اختیار ایران گذاشتند،‌ هر چند این شناورها نمی توانستند پیروزی ناوگان ایران بر شورشیان عرب را تضمین کنند.

بعدها هم مستمراً درخواست برای انتقال خواربار و تدارکات به عمان ادامه یافت اما در سال 1745 که میرزا تقی خان بنای تمرد و نافرمانی نهاد این درخواست ها نیز سرانجام خاتمه یافت. در خلال جنگ بین شورشیان و نیروهای وفادار به نادرشاه،‌ هلندی ها به هیچ یک از این دو نپیوستند و اعلام نمودن که آن ها برای تجارت و نه برای جنگ، به این جا آمده اند و در صورتی چنین خواهند کرد که مجبور شدند از خود دفاع کنند.   ‏