آیین و خاستگاه‎ ‎نمایش

 

آیین و خاستگاه‎ ‎نمایش

جهانشیر یار‎ ‎احمدی

 

اگر باور داشته باشیم که نمایش در آغاز از تحول رسم ها و‎ ‎نیایش های مذهبی بیرون آمده است، پس بیگمان سرزمین چون جنوب که از سپیده دم تاریخ ،‎ ‎مردمانش با آئین ها ، رسم ها و نیایش های مذهبی قد بر افراشته اند و همراه به عنوان‎ ‎نیازی مبرم با آنها و در دل آنها زیسته اند سرزمینی است سرشار از رگ و ریشه های‎ ‎نمایشی‎ . ‎

بشر در آغاز حیات، ذهنیات و برداشت های خود را از محیط پیرامون و‎ ‎حوادث آن در قالب مراسم گوناگون به نمایش می گذاشت و نمایش تنها راه ارتباط او با‎ ‎نیروهای فوق طبیعی بوده است ، بنابراین انسان بر اساس این باور و اعتقاد نخستین ،‎ ‎تلاش می کرد تا توجه و حمایت آن نیروهای فراطبیعی را که به آن ایمان داشت به خود‎ ‎جلب نماید ، پس او- انسان- خود را وادار کرد تا اعمال نمایشی خود را به شکل و شیوه‏‎ ‎های متفاوتی ارائه دهد . این شکل شکل ها و شیوه ها به مرور زمان تکرار شدند و صیقل‎ ‎یافتند تا به آیین بدل شدند. پس ازآن « آیین ها » چون حکمیقطعی مورد توجه همگان‎ ‎قرار گرفت و انسان ها به عنوان ، شکل و شیوه ای مشخص و تثبیت شده به آن پرداختند‎. ‎پرداختن به این آیین ها و مراسم از سویی نشان آن بود که بشر به نیروی برتر از خود‎ ‎ایمان داشته و از سوی دیگر بشر به آن نیرو ها نیازمند است‎ . ‎

با تئجه به این توضیح مختصر و بر اساس فرضیه نخست که نمایش در‎ ‎آغاز از طریق آیین ها به وجود آمده ، می توان بر اساس رابطه این دو ، شباهتهایشان‏‎ ‎را در بندهای ذیل خلاصه کرد: ‏

الف) هر دو ریشه های مشترکی در شعائرمذهبی دارند و این شاید‎ ‎پیوند های بسیار نزدیک تاریخی ، مذهبی و نمایشی باشند‏

ب) از نظر ماهیت مراسم آیینی و نمایشی هر دو تجربهای جمعی‎ ‎همراه با پشتوانه سه جانبه باز خورد بازیگر به تماشاگر و تماشگر به تماشاگر هستند‎ .‎‏

ج) هدف مراسم آئینی نیزهمانند نمایش ، عبارتند از دست یافتن‎ ‎به مرحله ی آگاهی بالاتر ، دریافت بصیرتی چشم گیر در مورد ماهیت هستی و با ز سازی‎ ‎توش و توان انسان برای روبه رو شدن با جهان ، به اصطلاح نمایشی : تزکیه و پالایش ،‎ ‎به اصطلاح مذهبی : ارتباط ، روشنگری ، اشراق .‏

و ) مسائل تکنیکی که این هدفهای بسیار معنوی را به بار  می‎ ‎نشاند لزوما مشابه است . استفاده از زبان رفیع یا نظم ، سرود ، موسیقی ، سرایش های‎ ‎موزون و عوامل دیداری چشمگیر مانند جامه ، نقاب ، رقص ، طراحی و معماری پرشکوه ، در‎ ‎طول تئاتر به کرات از مراسم آیینی زاده شده است ، به وی‍ه در یونان نیز در تعزیه‎ ‎های مذهبی اروپایی قرون وسطی که ادامه مستقیم مراسم آیینی مذهبی بود.‏

ز) در مراسم آیینی ، همانند یک جامعه کوچک هویت خویش را‎ ‎مستقیما تجربه و تصدیق می کند. این پدیده به واسطه چیرگی جنبه اجتماعی آن تئاتر را‎ ‎در قالب هنری بی نهایت سیاسی می سازد . جوهره مراسم آیینی آن است که نه تنها جامعه‎ ‎کوچک خود را ( یا به اصطلاح تئاتری تماشاگران را) از تجربه ای جمعی در سطح معنوی‎ ‎بالا بهره مند می سازد ، بلکه همچنین عملا قوانین رفتاری و مقررات همزیستی اجتماعی‎ ‎خویش را به آنها یادآور شده و یا می آموزد.‏

ح) می توان ریشه های مشترک موسیقی ، رقص ، شعر و نمایش را در‎ ‎مراسم آیینی یافت . در جریان تفکیک و تمایز مجدد و متعاقب آن نمایش گفتاری ، رده‎ ‎های فرعی تر و گونه (ژانر) های متنوع تراژدی ، کمدی ، تراژدی کمدی و لوده بازی‎ ‎تقسیم شده و بعد ها با پیشرفت تکنولوژی به رسانه های مختلفی چون صحنه ای ، نمایش‎ ‎تلویزیونی ، نمایش رادیویی و سینما منشعب می گردد . در عین حال بسیاری از تشریفات‎ ‎سیاسی نیز از مراسم آیینی نشات می گیرد . مراسم تحلیف رؤسای جمهور ، بسیاری از‎ ‎مراسم پر اهمیت ورزشی مانند مسابقات بین المللی فوتبال یا چوگان و بازی های‎ ‎المپیک.‏

ط) دانش رسمی سنتی می گوید که تئاتر برآمده از آیین است ولی‎ ‎عکس آن نیز صادق است . در جوامع مدرن و فرامدرن بسیاری از بیگانه شدگان از آیین های‎ ‎دیرینه مذهبی رو به تئاتر و رقص ، جنبش استعداد بشری و سنت گرای جوامع جدید ،‎ ‎بازگشتی با اصل گرایی صورت گرفته است‏

بر اساس این تشابهات می توان نتیجه گرفت که مراسم و آیین های‎ ‎بیشماری که درمیان مردم استان بوشهر رایج بوده و تعداد اندکی اکنون هست ، نخستین و‎ ‎مهمترین خاستگاه نمایش در این سرزمینند.‏‏

درمیان آئین های جنوب (خصوصا بوشهر) کمتر آیینی می توان یافت‎ ‎که رگ و ریشه های نمایش درآن کم باشد . شرایط خاص زندگی آدمها در این دیار ، موقعیت‎ ‎خاص جغرافیایی ، موسیقی شگفت انگیز غم و شادی این سرزمین پیکار با دریای جنوب‎ ‎بارزترین دلایلی است که عزاداری ، تماس با نیروهای فوق طبیعی ، طلب باران  و‎ ... ‎مهمترین مراسم در بوشهر به شمار می روند که روند برگزاری هرکدام خود به یقین نمایش‎ ‎آئینی است.‏