آسیب شناسی‎ ‎خوشنویسی

آسیب شناسی‎ ‎خوشنویسی

سعید میمنی
مدرس انجمن خوشنویسان بوشهر‏

اقراء و ربک الاکرم      الذین علم بالقلم     علم الانسان مالم‎ ‎یعلم

خوشنویسی در کشور ما از لحاظ پژوهش بیشترین ضربه را تحمل می‎ ‎کند چون عملاً جای پژوهشهای علمی- اقتصادی- فرهنگی- اجتماعی و سیاسی در این زمینه‎ ‎بسیار خالی است اما هر چند این سبد خالی از پژوهش نیست ، آسیب شناسیِ آن از جمله‎ ‎مواردی است که تقریباً با سبدی خالی روبرو است علیرغم تحولات دوره ای در خط که‎ ‎مهمترین کشف بشریت برای برقراری ارتباط بوده ، اکنون نیز که عصر ارتباطات نام دارد‎ ‎شاهد هیچگونه تلاشی در این مورد نیستیم این شاید برمی گردد به نوع نگرش انسان نسبت‎ ‎به خط و به دلیل نیاز مبرم به آن ، به شکل نوعی نیاز فیزیولوژی درآمده و چون انسان‎ ‎ها در آن غوطه ورند شاید نیم نگاهی به آن دارند آنهم توسط گروههای خیلی خاص.‏

قدر مسلم اینکه انسان بدلیل فطرت زیبا جوی خود برای برقراری‎ ‎ارتباط سعی کرده از زبان و خط بشکلی شایسته استفاده کند و در بکارگیری آن تمام ذوق‎ ‎و هنر خود را بکار ببندد.‏‏

اما ما ایرانیها مثل چینی ها در نوشتن خط نیز تاثیر و تاثر‎ ‎نپذیرفتیم و سعی کردیم آنچه را می نویسیم از خودمان باشد و زیبا باشد همین دلیل،‎ ‎تولد خط نستعلیق را مژده داد و باعث شد این خط در صدر مصطبه ی خطوط اسلامی بنشیند‎ ‎چون حاصل فرهنگ غنی و شکوهمند ایران بود و محملی برای انتقال دانش و معرفت کم کم‏‎ ‎این هنر(خوشنویسی) بوسیله نابغه های ایرانی به ظرفی پیشرو از دو نظر باطنی و ظاهری‎ ‎تبدیل شد که خود مظروف اندیشه ناب عالمان و ادیبان ایرانی گشت، این ظرف در طی قرون‎ ‎چنان راه کمال را طی کرد که خود تبدیل به مظروف (اندیشه) شد و حروف مفرده ی آن هم ،‎ ‎محتوا پیدا کرد و صاحب جذبه ای شد که بیننده اش فارغ از محتوای متن ، آنچه را که حس‎ ‎می کرد، زیبایی بود و این موسیقی ثامت را با وجد به شنود بصری می نشست در آسیب‎ ‎شناسی نکات بسیاری قابل بررسی است ولی اهم این نکات را با پاره ای توضیحات ذیلاً به‎ ‎بحث می نشینیم‏

1. شرایط اقلیمی و اجتماعی
2. شرایط فرهنگی شامل هنجارها و‎ ‎اخلاقیات ‏
3. شرایط هنری
4. شرایط سیاسی
5. شرایط اقتصادی
شرایط‎ ‎اقلیمی و اجتماعی‏

محیط طبیعی و اجتماعی از عوامل سازنده ی شیوه های خاص. زندگی‎ ‎و اندیشه ی انسان هاست و شخصیت و تفکر آدمی نتیجه ی تاثیر متقابل انسان و محیط اوست‎ ‎در این میان هنرها نیز یکی از   پدیده های نشان دهنده ی گوناگونی استعدادهای بشری‎ ‎است اما این بدان معنا نیست که انسان کاملاً زاده محیط خویش است چون او موجودی‎ ‎متفکر و پویا است و شیوه هایی را برمی گزیند که ایجاد تعادل و انطباق با محیط را‎ ‎هموار می کند ولی هنرها مانند سایر پدیده های انسانی در درجه اول میراث محیط طبیعی‎ ‎هستند و هر کدام زاده محیطی خاص مثلاً موسیقی سرزمینهای خشک و سوزان با سرزمینهای‎ ‎سرد و کوهستانی دارای رنگ یا هارمونی متفاوتی می باشند ، شیوه های هنری نیز در طول‎ ‎زمان دستخوش تغیراتی می شود که این تغییرات در جهت تکامل آن هنر نیست ، این شیوه ها‎ ‎گاه چنان متفاوتند که شباهت بین آن ها بسیار اندک است مانند تفاوت شیوه رئالیسم و‎ ‎کوبیسم در نقاشی اما خوشنویسی ضمن ویژگی های مشترکی که با سایر هنرها دارد کاملاً‎ ‎متفاوت است چون هنری متعالی است و با ذوق و اندیشه سروکار دارد و در زندگی آحاد‎ ‎جامعه رسوخ می کند ، ضرورت تفکر ایجاب می کند که هر کسی آنرا بیاموزد و در هر شرایط‎ ‎اجتماعی بکار بگیرد بنابراین دارای عمومیت آموزش است و آموزش آن نیز به شرایط خاص‎ ‎جامعه و تعالی اجتماعی دارد و در هر شرایطی آموخته نمی شود.‏

در این میان گرچه شیوه های خوشنویسی رو به فزونی بوده و هر‎ ‎شیوه با استفاده کامل از شیوه های قبلی بظهور رسیده بنابراین شیوه ها هرگز کهنه نمی‎ ‎شود و رواج خود را دارند.‏

آیا عوامل اقلیمی در ظهور و پرورش استعداد خوشنویسی و رواج آن‎ ‎موثر است؟
برای پاسخ به سوال تحقیقی از قرن 7 الی نیمه اول قرن 14 ه.ق  از یک‎ ‎گروه پانصد نفره بعنوان گروه نمونه بعمل آمده و نتجه بررسی آن بصورت آماری ثبت‎ ‎گردیده:‏

اولین نکته ای که به چشم می خورد این است که هر چه از شمال‎ ‎ایران بطرف جنوب می رویم از تعداد خوشنویسان کاسته شده تا آنجا که در قسمت های‎ ‎جنوبی چه شرق و چه غرب فاقد خوشنویس است و در قسمت های مرکزی نزدیک به جنوب‎ ‎خوشنویسان انگشت شمارند و در تبریز همواره خوشنویسانی را می شناسیم در قزوین هم‎ ‎همینطور و اصفهان هم مجمع خوشنویسان و هنرمندان بوده این نشان دهنده آن است که هنر‎ ‎خوشنویسی هم علیرغم متعالی بودنش تحت تاثیر عوامل اقلیمی می باشد محیط های سرد‎ ‎کوهستانی با سرزمینهای کشاورزی در قسمتی از سال مردم را بعلت سرما خانه نشین می کرد‎ ‎و این بستر مناسبی را برای انجام کارهای هنری در خانه فراهم  می آورد اما شرایط‎ ‎اقلیمی اولیه و طبیعی است و پس از آن شرایط اجتماعی هم موثر است پس این سوال پیش‎ ‎آید که خوشنویسی زاده وراثت بیولوژیکی و خانوادگی و شهریست؟

جواب این است که در خانواده هایی که خوشنویسان مشهوری به وجود‎ ‎آمده اند سوابق خوشنویسی- شعر- نقاشی و موسیقی وجود داشته این خود حاصل دو نوع‎ ‎وراثت است یکی ژنتیکی  که ماده اولیه این هنر و استعداد فراگیری آن است و دیگری‎ ‎وراثت خانوادگی که در گذشته هر خانواده شغل و حرفه را از پدران به ارث می برده و‎ ‎هنر را از نسلی به نسلی دیگر منتقل می کرده وموجبات بوجود آمدن میراث شهری و‎ ‎اجتماعی می شده چون وجود یک هنرمند در یک شهر از چنان شهرتی برخوردار بود که نظر‎ ‎جامعه را جلب می کرده وباعث رونق آن هنر در آن شهر می گردیده.‏

امروزه هم علیرغم تحولات بسیار جامعه بشری شرایط اقلیمی و‎ ‎اجتماعی با تاثیرگذاری کمرنگ تری هنوز بقوت خود باقی است .‏

شرایط‎ ‎فرهنگی :‏

که از لحاظ هنجاری واخلاقی به نکات ذیل اشاره می شود:‏‏

‏1- امروزه با توجه به رویکرد قشر جوان به هنرهای پرزرق و برق‎ ‎بدلیل خودنمائی ها و چشم و هم چشمی ها ، خوشنویسی علیرغم رونق فوق العاده اش دردهه‎ ‎های 60 و 1370 قدری منزوی گردیده است .‏

‏2- این هنر چون تماماً کار دل و دست است عملاً هنرمندش در‎ ‎قید وبند درآوردن منفعتی از این هنر نیست و علاقه شدید جامعه به تجملات وکسب درآمد‎ ‎هر چه بیشتر باعث شده تا ترجیح دهند این هنر راکه کارش بنوعی درگیری با عرفان است‎ ‎فقط در گالری ها ببینند .‏

‏3- لجام گسیختگی های اخلاقی نیز دامن پیدا کرده و این هنر را‎ ‎که کاملاً آمیخته با اخلاقیات ناب و مقدس مذهبی است ، باتعریف های امروزین هنجارهای‎ ‎اجتماعی همراه نمی بیند.‏

‏4- اساتید این فن نیز که الگوهای اخلاقی در همه زمینه ها‎ ‎هستند نیز متاثر از جو جامعه بنوعی 2 اصل صفا وشان از اصول 12گانه خوشنویسی را‎ ‎رعایت نمی کنند و انجمن هائی چون انجمن بوشهر برای فارغ التحصیلان ممتاز خود جهت‎ ‎آموزش فوق ممتاز ، علیرغم تمام تلاش هایش نتوانست استادان موردنظر خود را متقاعد به‎ ‎آمدن به بوشهرکند .‏

از لحاظ هنری نیز خوشنویسی چون هنری متعالی است ، خوشنویسان‎ ‎باید همزمان در یکی از هنرهای نزدیک به آن مهارت داشته باشند خوشنویسی چون الگوی‎ ‎واحد بین المللی ندارد شاید بنظر یک ضعف برسد ولی ما آنرا ویژگی می دانیم ومعتقدیم‎ ‎این مسئله سبب گردیده تا این هنر متکی به ذوق و سلیقه هنرمند باشد وبه اصطلاح‎  ‎نمونه ای از نقش مطلق و همین است که ما می توانیم خط هرکسی را خط خودش بدانیم.‏

در این مسئله نیز که اخیراً شاهد مطرح شدنش بوده ایم (یعنی‎ ‎خوشنویسی هنر است یا فن) باید گفت که در این هنر مثل نقاشی از تمام اصول دور –سطح‎ – ‎نقطه –ساده روشن – رنگ و ... استفاده می شود و این مدعای هنر بودن خوشنویسی است‎ .‎‏

شرایط سیاسی‎ :‎‏

در گذشته نشر و نمای خوشنویسی وابستگی شدیدی به التفات سلسله‎ ‎ها  و حکومت ها داشت اما این بدان معنی نبود که رسالت سیاسی خود مبنی بر زبان گویای‎ ‎مردم را بدوش نکشد نمونه های تاریخی مناعت طبع و آزادگی میرعماد و میرزای کلهر از‎ ‎این دسته است .اما امروزه خوشنویسی چون رونق خود را مدیون انقلاب اسلامی می داند‎ ‎بعنوان یک هنر کاملاً موافق با سیاست های مذهبی به حرکت خود ادامه داده و این مطلب‎ ‎جامعه را که خواستار به چالش کشیدن مسائل سیاسی روزتوسط هنر می باشند، ارضاء نمی‏‎ ‎کند. مضافاً این که هنر خوشنویسی بدلیل پرداختی به معنویات بنوعی از جناح گیریهای‎ ‎سیاسی جذر می کند و شاید معتقد است که این جناح گیریها چهره تقدس در این هنر را‎ ‎مخدوش می کند . اما خط مشی ها و سیاستگزاریهای انجمن خوشنویسان کاملاً متاثراز‎ ‎عملکرد مدیران هنری کشور می باشد که عمدتاً از اهالی هنر نیستند مطلب دیگر اینکه‎ ‎خوشنویسی هنر صلح و آرامش است و به مانند معماری از جنگ ضربه پذیری فراوانی‎ ‎دارد.‏

شرایط اقتصادی‎ :‎‏

یکی از مهمترین آسیب های خوشنویسی در شرایط اقتصادی آنست‎ .‎‏
جائی که این هنر درآمدی ندارد ولی هزینه هایش فوق العاده بالاست.‏
در‎ ‎انجمن علیرغم دلسوزی مدرسین در امر آموزش مردم حاضر به پرداخت هزینه ای چند برابر‎ ‎برای کلاسی که شاید هیچ قدر و منزلی نداشته باشد، می باشند ولی از پرداخت هزینه‎ ‎پایین شهریه در انجمن ها خودداری می ورزند که این امر موجب ناتوانی انجمن ها در‎ ‎اداره امور فرهنگی وهنری گردیده است.اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز بعنوان‎ ‎متولی امر انجمن ها شاید کمک هایی به انجمن ها ارائه کند.اما این کمک ها آنقدر‎ ‎ناچیز است که عملاً راهگشا نیست.‏

برپایی نمایشگاههای اختصاصی عملاً کار مشکلی شده چون تهیه و‎ ‎چاپ پوستر- بروشور –بنر و گالری جهت نمایشگاه احتیاج به حمایت مالی دارد. این مسئله‎ ‎در مورد نمایشگاههای فرمایشی (از طرف اداره ارشاد) نیز به چشم می خورد.‏

بهره گیری از اساتید طراز اول کشور مستلزم هزینه های زیادی‎ ‎است که علیرغم درخواست انجمن بوشهر مبنی بر دعوت اساتید برای آموزش تا کنون این مهم‎ ‎اتفاق نیافتاده واینطوری بنظر می رسد که مسئولین امر نسبت به این هنر مقدس وشریف کم‎ ‎لطفی و بی مهری می ورزند.       ‏

‏        ‏
 سعید‎ ‎میمنی
‏‎‎مدرس انجمن خوشنویسان بوشهر‏

واحد هنرهای تجسمی حوزه هنری استان بوشهر‎ ‎